de franse nederlanden, taal

Vlaams cultureel erfgoed in Noord- Frankrijk is zoveel meer dan volkscultuur, zegt de Andries Steven Kring

Niks mis met volksfeesten en Vlaamse folklore in Noord-Frankrijk. Maar er is zoveel meer volgens Damien Top van de Andries Steven Kring in Kassel: een prachtige muzikale traditie en een bijzonder rijk taalkundig erfgoed. Daar zet deze organisatie dan ook op in met lezingen, concerten en een tijdschrift. ‘Een beetje nieuwsgierigheid volstaat.’

“Het Vlaamse culturele erfgoed is veel gevarieerder dan wat er vandaag de dag doorgaans van wordt getoond. Het gaat om zoveel meer dan volkscultuur.” Damien Top, die ik in Kassel ontmoet op een zonnige ochtend in april, windt er geen doekjes om. Het folkfestival Cassel Cornemuses en andere volksfeesten die de Vlaamse identiteit uitdragen – de zestiger die mijn gesprekspartner is heeft er niets op tegen. Alleen is het zijn wens dat het regionale publiek daarnaast ook kennis kan maken met andere cultuurvormen, die op het eerste gezicht misschien minder toegankelijk lijken. Waarom zou het niveau ook niet wat hoger mogen liggen, zeg maar op 176 meter hoogte?

“De muzikale traditie in Vlaanderen, dat zijn ook componisten die afkomstig zijn uit onze streek, zoals Edouard Lalo, Albert Roussel, Valentin Neuville en Stanislas Verroust. Ook zij maken integraal deel uit van ons cultureel erfgoed. Om carrière te maken trokken ze wel naar Parijs, en hun composities zijn niet noodzakelijk geïnspireerd door Vlaanderen, maar ze droegen hun Vlaamse afkomst toch hoog in het vaandel”, zegt Top, die zelf ook tenor en musicoloog is.

“De Belgische musicoloog Paul Collaer vertelde me bijvoorbeeld dat Roussel hem ooit had uitgelegd, tijdens een wandeling in het park van Tervuren, dat hij de ritmische kracht van zijn werken toeschreef aan zijn Vlaamse wortels. Alle cultuurniveaus maken deel uit van één overkoepelende cultuur. We zouden ons veel meer moeten inspannen om dit repertoire bij ons bekend te maken en te verspreiden. Een beetje nieuwsgierigheid volstaat om ernaar op zoek te gaan, het te herontdekken en te delen.”

Taal als centraal gegeven

Nieuwsgierigheid en openheid. Het zijn twee begrippen die de Andries Steven Kring typeren. De vereniging die in 2019 werd opgericht door lyrisch kunstenaar Damien Top en een vijftigtal andere Frans-Vlamingen, koos zijn naam als eerbetoon aan een sleutelfiguur uit de Vlaamse cultuur. Andries Steven werd in 1676 geboren in Belle (Bailleul), in een gebied dat al snel onder Frans gezag kwam te staan. Steven was schoolmeester in Kassel, dichter, polemist en lid van een rederijkerskamer. “Hij had een verheven opvatting van de Vlaamse taal – dat wil zeggen, het Nederlands van zijn tijd – en wilde haar beschermen tegen de ‘invasie’ van het Frans. Een beetje zoals men vandaag tracht het overmatige gebruik van anglicismen tegen te gaan.”

Je zou Andries Steven kunnen omschrijven als een “Maurice Grevisse van zijn tijd”, naar de twintigste-eeuwse Belgische auteur van Le Bon Usage, vandaag één van de bekendste Franse grammatica’s. Zo publiceerde Andries Steven het invloedrijke Nieuwen Néderlandschen Voorschriftboek, een werk waarin hij stijl- en spellingregels uitwerkte voor zijn regionale moedertaal. Het bleef tot in de negentiende eeuw een belangrijk referentiewerk.

“Als letterkundige en lid van een rederijkerskamer was hij een fervent verdediger van verzorgd taalgebruik”, zegt Top. “Taal moest daarbij niet noodzakelijk geleerd of elitair zijn maar moest toelaten om alles zo goed mogelijk uit te drukken in correct Nederlands. Wanneer onze voorouders spraken over ‘schoon Vlaams’, dan hadden zij dit taalgebruik voor ogen.”

Het zal dus niet verbazen dat de Vlaamse taal één van de belangrijkste aandachtspunten van de Kring is. Maar, zo benadrukt Damien Top, het is belangrijk om te beseffen dat die taal niet éénvormig is. Ze bestaat in twee variëteiten. Enerzijds is er de gestandaardiseerde schrijftaal, een meer verheven taalregister dat overeenkomt met het moderne Standaardnederlands. En anderzijds is er het Frans-Vlaams met zijn verwante dialecten aan de overzijde van de grens. “Beide variëteiten behoren tot één en dezelfde taal. Er bestaat geen afzonderlijk Belgisch- en Frans-Vlaams. Het gaat om één en hetzelfde taal- en cultuurgebied, met dialecten die op verschillende manieren zijn geëvolueerd. De terugval van de geschreven Vlaamse taal aan Franse zijde van de grens heeft daarbij een belangrijke rol gespeeld.”

“Het Vlaams in deze regio kende een steeds grotere beperking in zijn verspreiding en gebruik. Het werd een mondeling communicatiemiddel in bepaalde beroepskringen en was niet langer een bestuurstaal of een taal van literaire creatie. Die evolutie ging gepaard met taalverarming en verlies van woordenschat. Vlaams werd een dialect dat werd gebruikt in beperkte, informele contexten voor dagelijkse activiteiten. Mijn grootouders zouden bijvoorbeeld niet in staat zijn geweest een technische handleiding van een koelkast te vertalen, gewoonweg omdat ze niet over de nodige woorden beschikten.”

Met deze visie onderscheidt de Kring zich van een andere Noord-Franse organisatie, de Akademie voor Nuuze Vlaemsche Taele (ANVT). De vereniging van Damien Top ontstond trouwens deels als reactie op de publicatie van het Groot woordenboek van ’t West-Vlamsch in Frankryk door het ANVT. “Toen de ANVT haar woordenboek publiceerde, waren we met meerdere verdedigers van de Vlaamse cultuur oneens met de gehanteerde spelling. De Akademie heeft een heel eigen visie: ze wil Vlaams schrijven zoals het wordt gesproken. Maar een blik op de taalgeschiedenis volstaat om te beseffen dat talen niet worden geschreven zoals ze worden gesproken. Bovendien beweert de ANVT dat het Vlaams niets met het Nederlands te maken heeft, wat natuurlijk onjuist is. Daarom hebben wij onze Kring opgericht: om aan te tonen dat ons Frans-Vlaams, net als andere Vlaamse taalvarianten in Gent of Antwerpen, zijn oorsprong vindt in het Oudnederlands. Er bestaat wel degelijk een taalkundige en culturele continuïteit binnen het hele Nederlandstalige gebied, over de landsgrenzen heen.”

Voor Damien Top is het dan ook belangrijk dat mensen aangemoedigd worden om Nederlands te leren. Daar draagt hij zelf toe bij met de organisatie van kennismakingssessies in scholen. “Ik ben van mening dat een jonge Fransman of Française die Nederlands leert, zich daarmee ook openstelt voor het Vlaamse dialect.”

Een driemaandelijks tijdschrift met een bijlage voor kinderen

De contacten met de ANVT mogen dan wel stroef verlopen, met andere organisaties is de samenwerking des te beter. Partners zijn onder meer L’Info. Histoire de Flandre, de Cercle impérial de Flandre in Kassel, het Maison de la Bataille en de Marnixring. De Kring ontplooit immers tal van activiteiten. Om het kwartaal ontvangen bijna duizendtweehonderd abonnees een tijdschrift waarin de rijke diversiteit van de Vlaamse cultuur wordt belicht: taal, schilderkunst, muziek en meer. Als bijlagen worden transcripties aangeboden van oude teksten die niet langer in druk beschikbaar zijn, en ook Caskette, een bundel met spelletjes en educatieve activiteiten voor kinderen.

Een andere belangrijke activiteit zijn de lezingen. Onlangs organiseerde de Kring er één over Edmond de Coussemaker, “een weinig bekende figuur die van uitzonderlijk belang is geweest voor het taalkundig en musicologisch onderzoek in Europa. Hij was een pionier in de herontdekking van middeleeuwse handschriften en lag aan de basis van de Franse school voor middeleeuwse musicologie. Als verzamelaar van volksliederen componeerde hij ook zelf muziek: quadrilles, romances, koorwerken en orkeststukken”, zegt Top.

De organisatie verleent verder zijn medewerking aan uiteenlopende evenementen: het poëziefestival Printemps des poètes, het boekenfestijn Nuits de la lecture, concerten… In 2027 zal de Andries Steven Kring deelnemen aan het tweejaarlijkse festival Résonance, samen met de Fédération nationale des maisons d’écrivains et des patrimoines littéraires. Voor de uitstraling van de Vlaamse cultuur in al zijn verschillende facetten.

• Andries Steven Kring
• Frans-Vlaanderen
• Noord-Frankrijk