de franse nederlanden, kunst

In Noord-Frankrijk besloot Vincent van Gogh dat hij schilder zou worden

In maart 1880 verliet een jonge Vincent Van Gogh de Borinage en trok hij te voet naar het Noord-Franse Courrières, om er de schilder Jules Breton te ontmoeten. Bij zijn terugkeer wist hij dat hij kunstschilder zou worden. Voor zijn boek Je marche sur le chemin de Vincent van Gogh (In het voetspoor van Vincent van Gogh) traceerde Bruno Vouters de voetreis, en ging hij na wat Van Gogh tot zijn beslissing heeft bewogen. Later deze maand organiseert de auteur gegidste wandelingen langs het traject.

Hij heeft er zelf geen benul van, maar wanneer Vincent van Gogh in maart 1880 beslist om Cuesmes in Henegouwen te verlaten, staat hij op het punt de schilder te worden wiens werken honderdvijftig jaar later tot de bekendste ter wereld zullen behoren. De jonge Nederlander – hij is nog geen 27 jaar – zit op dat moment niet goed in zijn vel. Hij wordt overspoeld door emoties.

Enkele maanden eerder kwam hij naar de Borinage om er het evangelie te prediken aan de lokale mijnwerkers. “Zijn ervaring als predikant maakte hem neerslachtig”, zegt Bruno Vouters, auteur van In het voetspoor van Vincent van Gogh. Hij werd verscheurd door “de enorme kloof tussen zijn werk als protestants predikant, met een handelswijze die hem werd opgelegd, en de ellende van de mensen rondom hem. Van Gogh voelde dat hij vastliep.”

Vouters, de voormalige adjunct-hoofdredacteur van La Voix du Nord, heeft een bijzondere interesse in de geschiedenis van zijn geboortestreek én hij kent de complexe persoonlijkheid van de gekwelde kunstenaar. “Maar de voettocht die hij maakte tussen Cuesmes en Courrières, daar wist ik niets van af.”

Van Gogh vertrok met een kleine koffer, waarin hij enkele persoonlijke bezittingen had gestopt, en verder vooral schrijfmateriaal. Vooraf vertelde hij niemand over het doel van zijn tocht: Jules Breton ontmoeten. Van Gogh vereerde de Noord-Franse schilder, een meester in het realisme. “De reis die hij toen ondernam – honderd kilometer heen, dezelfde afstand terug – was niet zomaar een meditatieve pelgrimstocht, het was een confrontatie met zichzelf. Nadien had hij een duidelijk toekomstbeeld voor ogen: hij zou schilder worden.”

Vergrootglas

Vergeleken met de zeven maanden die Eugène Delacroix in Noord-Afrika doorbracht, of de twee jaar van Paul Gauguin op Tahiti, stelde de reis die Van Gogh ondernam weinig voor. Zijn tocht van de Borinage naar Noord-Frankrijk duurde amper een week. Op basis van de weerberichten uit die tijd concludeert Vouters dat Van Gogh een aantal doorregende etappes heeft afgelegd. En de impact van de voetreis op het leven van de jongeman was enorm.

Om het meest waarschijnlijke traject te reconstrueren, bestudeerde Vouters nauwgezet de documenten van de burgerlijke stand, bekeek hij kadastrale plannen met een vergrootglas, onderzocht hij handels- en industrieregisters en analyseerde hij tientallen historische foto’s. Zijn diepgaande onderzoek vulde hij aan met talrijke terreinbezoeken in het gezelschap van journalist Christian Habart. Het werd een pelgrimstocht op zich, van tweeënhalf jaar, in stukken en brokken bewandeld langs buurtwegen, jaagpaden en … via brieven.

“Lang na zijn tocht vertelt Van Gogh erover aan zijn broer Theo. Hij schreef er hem drie brieven over: de eerste dateert van 24 september 1880, de tweede van 18 november 1881 en de derde van 28 september 1883. Het zijn waardevolle bronnen, want hij beschrijft wat hij ziet”, zegt Vouters. En: Van Gogh beschrijft er ook in wat hij voelt: “Ik zag Courrières en voelde mijn energie terugkomen; plots was alles anders voor mij.”

En toch was er niets wat zijn plotse stap naar het schilderen deed vermoeden, zegt Vouters. “Bij zijn aankomst was Van Gogh ontgoocheld: hij had gedacht een atelier aan te treffen zoals dat van Jean-François Millet in Barbizon, maar in werkelijkheid bleek het huis van Jules Breton evenveel charme te hebben als een vestingmuur. Van Gogh was helemaal van zijn stuk. Hij maakte rechtsomkeert zonder nog maar aan te kloppen. Breton was sowieso toch niet thuis.”

Wat is er toen gebeurd in het hoofd van de schilder? “Zijn beslissing om schilder te worden vloeide voort uit een grote innerlijke onrust”, zegt Vouters. “Hij werd verteerd door donkere gevoelens. De wereld die hij als jonge man gaandeweg ontdekte, confronteerde hem met een harde realiteit van arbeidsvervreemding, industrialisme en geweld.” Zijn tocht naar Courrières wekte in hem een drang naar vrijheid op, aldus Vouters. “De wortels van zijn roeping liggen in de nood om te creëren en zijn grenzen te verleggen. Weg met conformisme, academisme en immobilisme. Hij koos resoluut voor durf en authenticiteit, voor stralende en levendige kleuren.”

Tijdreis

Honderdvijftig jaar later is het landschap nauwelijks veranderd. Voorlopig is er nog geen officiële wandelgids beschikbaar, maar met Bruno Vouters’ boek ter hand is de route makkelijk te volgen. Als een goede gids verdeelt de auteur zijn traject in een dertigtal etappes tussen Valenciennes en Courrières en tussen Courrières en Cuesmes. Alles wordt duidelijk beschreven en gestoffeerd met achtergrondinformatie.

In Valenciennes “dwaal je door dezelfde straten als Émile Zola”, tussen Marchiennes en Vred “denk je al wandelend langs de Scarpe aan de monniken die de moerassen drooglegden”, in Douai “zie je het belfort zoals het door Corot werd geschilderd”, enzovoort.

De auteur wil zijn lezers ook behoeden voor anachronismen. “In 1880 bestond de mijnsite van Oignies nog niet. In Courrières daarentegen, dat gebombardeerd werd tijdens de Tweede Wereldoorlog, zijn er maar weinig vooroorlogse elementen overgebleven.” Eén daarvan is de Sint-Piatkerk, die je ziet zoals Van Gogh hem zag. Op het plein vóór de kerk, aan het standbeeld van Jules Breton, ligt overigens het vertrekpunt van de wandeling door Courrières. Het is een traject van vijf kilometer dat voor iedereen toegankelijk is. Misschien vindt een wandelaar hier anderhalve eeuw jaar later opnieuw artistieke inspiratie.

Bruno Vouters, Je marche sur le chemin de Vincent van Gogh (In het voetspoor van Vincent van Gogh), Atelier Galerie Éditions, 2024.

Activiteiten

Zaterdag 25 april 2026 in Courrières, afspraak om 13.30 uur aan de Sint-Piatkerk (20€): wandelcinema “In de voetsporen van Van Gogh” met Bruno Vouters. Wandeling van twee uur gevolgd door een gesprek met de auteur en een vertoning van de animatiefilm La Passion de van Gogh (Loving Vincent). Info en reservatie via www.tourisme-lens.fr

Op 18, 19 en 20 september 2026 zijn in Le Phare de Tourcoing twee parallelle tentoonstellingen: Je marche sur le chemin de Vincent van Gogh (In het voetspoor van Vincent van Gogh) en Maboules de Van Gogh (Zot van Van Gogh). Veertien Franse en Belgische tekenaars blikken terug op de “bronnen van zijn roeping”, waarbij korte, treffende teksten van Vouters worden geïllustreerd. Zo maak je kennis met wevers, mijnwerkers, galeriehouders, predikanten en vrouwen van lichte zeden.

Op 25, 26 en 27 september 2027 in het kader van Deûl’Art: schilderijen, tekeningen en beeldhouwwerken rond het thema “In de voetsporen van Van Gogh”. De tentoonstelling vindt plaats in de feestzaal van Pont-à-Vendin, tegenover het gemeentehuis. Opening op 24 september om 19.00 uur.

• Courrières
• Noord-Frankrijk
• Vincent van Gogh