de franse nederlanden, geschiedenis

Met snippers archief reconstrueerde Dominique Delie een massale Vlaamse uittocht naar Zuid-Frankrijk

In 1914 sloegen duizenden Vlamingen op de vlucht voor de oprukkende Duitsers. Sommigen ondernamen een moeilijke reis naar het zuiden van Frankrijk. Van dat weinig gedocumenteerde traject maakte Dominique Delie een persoonlijk verslag.

Dominique Delie dacht dat hij het verhaal van zijn familie wel kende. Die paar anekdotes die aan tafel werden opgedist, de voornamen die van generatie op generatie standhielden, de boerderij in Noord-Frankrijk, gezichten die op vergeelde foto’s de camera in blikten. Tot één detail alles deed kantelen.

Op een dag bekeek hij aan zijn werktafel de ordelijke stamboom die een neef heeft opgesteld. Hij liet zijn ogen ronddwalen, tot hij op een klein, onopvallend vakje stuitte: dat van Georges Delie, die geboren was in het West-Vlaamse Oostnieuwkerke, maar op zijn veertiende overleed in de mijn van Carmaux in het Zuid-Franse departement Tarn. Wat deed dat kind zo ver van zijn geboortegrond? Waarom was die jongen zo’n zwaar lot beschoren?

Dat raadsel, dat begon bij een persoonlijke geschiedenis en uitmondde in verhaal over een lang vergeten collectieve geschiedenis, ligt nu voor in D’Azur et de Glaise: L’Odyssée d’une famille flamande pendant la Grande Guerre (Van azuur en leem. De omzwervingen van een Vlaamse familie tijdens de Eerste Wereldoorlog). Drie jaar lang puzzelde Dominique Delie archieven, getuigenissen en stukjes herinnering bij elkaar tot hij het traject van Vlaamse vluchtelingen in Zuid-Frankrijk had gereconstrueerd. In zijn boek verleent hij een stem aan de massa mannen en vrouwen die dezelfde karig gedocumenteerde exodus hebben gemaakt.

Franschmans

Aanvankelijk wilde Delie zich met zijn boek tot zijn naasten richten, de generaties na hem in contact brengen met hun verleden. Maar daar kwam het leven – werk, kinderen, verantwoordelijkheden – tussen fietsen. Het plan bleef op zijn beloop.

Tot in februari 2022 in Oekraïne een oorlog uitbrak. De beelden van vluchtende burgers resoneerden bij Delie met de verhalen van de Eerste Wereldoorlog. Parallellen drongen zich op: de bevolking die op de vlucht slaat voor de invasie, de coronapandemie die herinneringen oproept aan de Spaanse griep. Leren we dan nooit van onze fouten, vroeg hij zich af. De geschiedenis herhaalt zich, in een andere vorm, maar even brutaal.

In zijn huis in de Vogezen kijkt Delie elke dag uit op een steengroeve, waar lang voor de oorlog al Vlaamse arbeiders – de zogeheten “Franschmans” – op het land kwamen werken. Ook daar verweeft het geheugen zich met het landschap, grift het verleden zich in steen.

Tijdens zijn research naar Georges botste Delie op een bijzondere gebeurtenis: in 1914 zouden volgens hem zo’n 64.000 Belgen per boot zijn gevlucht – een uittocht die verbazingwekkend slecht gedocumenteerd bleek. Verhalen genoeg over Belgen die naar Engeland vluchtten of in Noord-Frankrijk bleven hangen, maar wie een goed heenkomen zocht in Zuid-Frankrijk, lijkt uit de geschiedenisboeken te zijn gewist.

Bij het historische stilzwijgen kwam nog het stilzwijgen van de familie. Bij de Delies werd weinig over de oorlog gepraat. Dominique heeft jeugdherinneringen aan de boerderij van zijn grootouders in het Noord-Franse Marquillies, aan het Nederlands dat zijn vader en zijn grootouders spraken, een taal die hij niet begreep maar die het gewicht van het verleden meedroeg.

Delie dook in archieven, van Warneton tot La Rochelle. Registers van burgerlijke stand, vluchtelingenlijsten, briefwisseling, akten, foto’s: elk document zette ergens een nieuwe deur op een kier – soms leidde die ergens heen. Het onderzoek vorderde stukje bij beetje, met snippers en hypotheses. Delie moest Nederlandse teksten ontcijferen, bewijsstukken interpreteren die evenveel mist spuien als prijsgeven, omgaan met onzekerheid.

Leem

Geleidelijk tekende zich toch een geschiedenis af, dat draait rond 19 oktober 1914 – “Schuwe maandag” – toen de Duitsers van 26ste reservekorps Roeselare binnenvielen, met het oog door te stoten naar Ieper. Bij het manoeuvre kwamen tientallen burgers om het leven. Veel families sloegen op de vlucht en scheepten in op boten met bedroevende sanitaire voorzieningen, richting Frankrijk: een vreemd land met een taal die ze niet spraken. Maar ook: een toevluchtsoord dat soelaas bood na de terreur.

Aan die relatieve vrede hing een prijskaartje: ballingschap, ontworteling, schuldgevoel. De Belgen die zijn gebleven, gingen gebukt onder de bezetting, honger, de dagelijkse vernederingen. En de Belgen in den vreemde zijn “gevlucht”. Dat ervaringscontrast leidde tot een tweespalt: wat zouden de mensen die vluchtten het over de oorlog hebben? Stilzwijgen drong zich op – niet uit vergetelheid, maar uit loyauteit. Zwijgen om niemand te verloochenen, niemand te hinderen.

De zoektocht van Delie kreeg snel iets collectiefs. Franse en Belgische neven en nichten legden contact, staken de grens over, vertaalden documenten, belden elkaar en legden informatie samen. Er groeide een meerstemmig verhaal. Een kleinzoon vond het graf terug van de vrouw die onderdak verleende aan stamvader Jacobus, die overleden is in Boeschepe, zo dicht bij zijn geboorteland België en zo ver van zijn naasten. Een neef herstelde met artificiële intelligentie een door de tijd aangetaste familiefoto – de foto kwam uiteindelijk op het omslag van Delies boek. Elke ontdekking, hoe bescheiden ook, was een overwinning op de vergetelheid.

Zijn onderzoek bracht Delie ook inzicht in zichzelf, in zijn diepe, generaties oude band met de aarde, de baksteen, de materie. Na de oorlog vestigde zijn grootvader zich bij een steenbakkerij in Marquillies, op land dat leek op het landschap dat hij vaarwel had gezegd, als wilde hij een deel van zijn Vlaamse geboortegrond terugvinden, zijn dorp Oostnieuwkerke, waar niets meer van overbleef, niets om kinderen groot te brengen. Leem werd een symbool: leem om te bewerken, te boetseren, leem dat, zelfs als je de grond misschien verlaat, aan je handen blijft plakken.

Ridderlijk

D’Azur et de Glaise brengt hulde aan een dubbele afstamming: de azuurblauwe ogen van de grootmoeder, het leem van de grootvader. Het zachte en het sterke, memorie en materie. De titel mag dan episch en bijna ridderlijk klinken, Delie heeft het lot van de mensen die erin voorkomen niet aangedikt. Mensen die door ballingschap zijn gegaan en met stille waardigheid hun leven heropbouwden.

Het boek eindigt waar voor Delie alles begon: op de boerderij in Marquillies, waar hij als kind zijn eerste stapjes zette. Maar het verhaal stopt niet bij de laatste pagina. Nieuwe informatie blijft opduiken. Delies werk vond intussen ook zijn weg naar de collectie van het In Flanders Fields Museum in Ieper. Dankzij zijn research heeft Delie nu een lijst van Belgische vluchtelingen in Frankrijk, waarmee anderen op hun beurt hun familieverhaal kunnen natrekken.

Deze zoektocht bewijst opnieuw dat geschiedenis meer is dan veldslagen en officiële data, en ook gemaakt is van gewone trajecten, ontheemde levens, verzwegen pijn.

Dominique Delie, D’Azur et de Glaise: L’Odyssée d’une famille flamande pendant la Grande Guerre, uitgave in eigen beheer, 2025.

• Eerste Wereldoorlog
• Frankrijk
• Vlaanderen
• vluchtelingen