Rijkswacht 2.0? Gebruik de defensiemiddelen liever om ons erfgoed te redden
Kan een gemilitariseerde politiedienst nuttig zijn in crisissituaties, zoals de Belgische minister van Defensie oppert? Cultuurhistoricus Elwin Hofman duikt in de archieven, en treft een geschiedenis van ongecontroleerd geweld aan.
“Zitte zonder wârk? Zedde joenk en stârk?” zong de Antwerpse band De Strangers in 1979 op de tonen van de toenmalige wereldhit ‘In the Navy’. Ze hadden de oplossing bij uitstek, zelfs voor wie niet kon schrijven: “Bij de rijkswacht. Daar weurde pas nen echte vent. Bij de rijkswacht: daar voelde w’in oew element.”
De rijkswacht – het Belgische equivalent van de Nederlandse marechaussee – hield in 2001 op te bestaan. Tegen die tijd hadden rijkswachters geen te beste reputatie: corruptie, schandalen en slechte communicatie met de andere politiediensten deden de gemilitariseerde politie de das om. Volgens hardnekkige geruchten waren rijkswachters zelfs betrokken bij de overvallen van de beruchte Bende van Nijvel.
Een kleine dertig jaar later kan het verkeren: de Belgische minister van Defensie Theo Francken stelde in de nasleep van rellen in Brussel en Luik de oprichting van een “rijkswacht 2.0” voor. Een reserve van militair geschoolde mensen zou “een proportioneel antwoord” kunnen bieden in grote crisissituaties. Een politieman getuigde in het weekblad Bruzz dat hij er geen probleem in zag, want er is volgens hem een “gebrek aan angst en respect voor de politie in Brussel”. Dan liever terug naar de tijd van De Strangers: “Niemand sprekt oe tege, Ied’reen is verlege, Want gij zè de man der wet.”
Het boterde niet tussen de rijkswacht en de Vlaams-nationalisten: meermaals raakten ze slaag
Net als de typerende snor dreigt dus ook de rijkswacht zélf een onverwachte comeback te maken. Mooi meegenomen is alvast dat die gemilitariseerde politie kan worden ingeschreven bij de Defensie-uitgaven, om België zo weer een stapje dichter bij de NAVO-norm te brengen. Iedereen moet besparen, maar Defensie is de koning te rijk. Dan is het al zo fijn dat die investeringen in landsverdediging ook de ordehandhaving ten goede komen.
Erfgoed 2.0
Misschien kunnen de defensiebudgetten ook andere problemen oplossen. De Vlaamse minister van Cultuur Caroline Gennez ging onlangs met de botte bijl door het Vlaamse erfgoedlandschap. Tal van archieven, erfgoedcellen, bibliotheken en musea verliezen op heel korte termijn een belangrijk deel van hun werkingsmiddelen. Die besparingen komen bovenop een eerdere kaalslag, waarbij onder meer dit eigenste tijdschrift sterk in middelen werd gekort.
Dat is niet alleen jammer, het is ook strategisch onverstandig. Archieven, musea en andere erfgoedinstellingen zijn er niet alleen voor een gezellige uitstap op zondagmiddag met oma en de kinderen, of om leuke dialectliedjes vanonder het stof te halen. Door erfgoed te bewaren, zichtbaar te maken en kritisch te contextualiseren, laten erfgoedinstellingen toe om kritisch de macht te blijven bevragen. Ze laten ons toe om ons eigen collectieve geheugen steeds opnieuw in vraag te stellen. Ze zijn – imperfecte – bewakers van de democratie.
Het Archief voor Nationale Bewegingen ADVN, een van de instellingen die zwaar moet besparen, bewaart unieke beelden die tonen dat het niet altijd zo boterde tussen Vlaams-nationalisten als Theo Francken en de rijkswacht. We zien er hoe de rijkswacht in 1930 chargeerde op een massa boze flaminganten na een bewogen IJzerbedevaart. Het leidde tot radicalisering in de beweging. Flaminganten en rijkswachters zouden in de decennia daarop nog meermaals slaags raken. In 1967 beklaagde een lid van de Vlaams-nationalistische Volksunie (waaruit later de N-VA, de partij van Francken, zou voortvloeien) zich erover dat de rijkswacht van de bevoegde minister een volmacht leek te hebben om te doen wat ze altijd deed: “Erop losgaan, op losslaan en zelfs op losschieten.” De Volksunie was een van de grootste critici van de rijkswacht.
Vic Anciaux, het boegbeeld van de Volksunie, probeerde een confrontatie tussen Vlaams-nationalistische betogers en ordediensten te voorkomen in Komen. De foto is genomen op 29 september 1979 in Wervik, tijdens een protest waarbij betogers pleitten voor een Vlaamse school in de faciliteitengemeente Komen© Paul Van den Abeele
Het Amsab-Instituut voor Sociale Geschiedenis, nog zo’n instelling die een groot deel van haar middelen verliest, bewaart dan weer de archieven van onder meer Amnesty International Vlaanderen en van de Liga voor Mensenrechten. In de jaren zeventig en tachtig verzamelden zij klachten over hardhandig optreden van rijkswachters tijdens betogingen.
Amsab, ADVN en andere Vlaamse archiefinstellingen bewaren en ontsluiten ook archieven van activistische verenigingen, met onder meer infofolders over rechten van betogers tegenover de rijkswacht, dossiers over slagen en verwondingen en tactieken om rijkswachters te slim af te zijn. Of een poster van de Kommunistiese Jeugdbond uit 1975: “Moet je echt vader en moeder vermoord hebben om rijkswachter te worden? Neen aan het fascisme!”
Op de poster van de Kommunistiese Jeugdbond staat een foto van de mijnstaking in Zwartberg. Na aankondiging van de sluiting van de mijn in 1965 staakten de mijnwerkers. Toen die het bevel om het terrein te verlaten niet opvolgden, chargeerde de rijkswacht. De rijkswachters schoten met scherp. Er vielen twee doden en tal van gewonden. De radicalisering en blijvende wonden die daaruit voortkwamen waren andermans problemen.
Een nieuwe gemilitariseerde politiemacht is een onzalig idee. Het kan alleen tot verdere escalatie leiden, terwijl we nood hebben aan politiemensen die weten hoe je de-escaleert. Als we het erfgoed van de rijkswacht, van het Vlaams-nationalisme en van de activistische bewegingen niet verkwanselen, zien we dat een gemilitariseerde politie weinig oplost en juist nieuwe problemen meebrengt.
Daarom een alternatief voorstel om die NAVO-norm aan defensie-uitgaven te behalen: gebruik de defensiemiddelen om onze archieven, musea en erfgoedverenigingen te financieren. Noem het erfgoed 2.0: essentieel voor ’s lands veiligheid, weerbaarheid en democratie.










Geef een reactie
Je moet ingelogd zijn op om een reactie te plaatsen.