taal

Vanwaar komt de naam Uyttebroeck, en waarom krijgen stormen eigennamen? Het nagelnieuwe Namenloket geeft antwoorden

Wat betekent je achternaam? Waarom geven we onze huisdieren steeds menselijker namen? Vanwaar komt die straatnaam? Voor antwoorden kun je voortaan terecht op het Namenloket, een digitale databank vol informatie over het Vlaamse namenerfgoed.

Op 10 november wordt met een feestelijk evenement in De Centrale in Gent het Namenloket gelanceerd: een online databank met verklarende artikelen over alles wat met eigennamen te maken heeft – voor- en achternamen, plaatsnamen en namen voor bijvoorbeeld dieren, gebeurtenissen of merken. Bezoekers kunnen er putten uit een schat aan erfgoedinformatie.

De site is een initiatief van Variaties vzw, de Vlaamse koepelorganisatie voor dialecten, van de Universiteit Gent en van de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie. Taalkundige Anne-Sophie Ghyselen (UGent) is een van de trekkers.

“Op de site vind je allerlei achtergrondinformatie over eigennamen. Wat je voornaam betekent, onder andere. Iemand met de achternaam Deneucker kan bijvoorbeeld nagaan of die vernoemd is naar een bijzonder wellustige voorouder.”

Het antwoord daarop is trouwens “nee”: het Namenloket leert ons dat die naam simpelweg verwijst naar een neuker, het dialectwoord voor een notenboom. Ook Uyttebroeck wijst niet op iemand die zijn broek niet aanhouden kan, maar slaat op de andere betekenis van “broek”: een moerassig gebied.

Veel mensen zijn volgens Ghyselen ook nieuwsgierig naar diernamen. Welke namen zijn bijvoorbeeld het populairst voor honden? Koos je voor Billie, Max of Lola, dan ben je zeker niet de enige. En heel wat kanaries blijken te luisteren naar de naam Coco. Op enkele uitzonderingen na lijken we vooral te houden van namen die uit hoogstens twee lettergrepen bestaan.

Pech voor de fruitboer

Op het Namenloket leer je verder dat een plaatsnaam als Bissegem een betekenisvol achtervoegsel heeft: “-gem” verwijst naar een “woonplaats van de lieden van x”, in dit geval van Bisse. En je ontdekt dat “-gem” komt van de bouwstenen “inga” en “heem”. De geschiedenis van onze plaatsnamen gaat terug tot de Kelten, Romeinen en vooral de Germanen, die voor hun naamgeving leunden op de landschapselementen die ze in de omgeving opmerkten.

En hoe zit dat met de naamgeving voor pakweg orkanen en stormen? Die worden gekozen om de communicatie te vereenvoudigen tussen meteorologische diensten, maar hebben ook een psychologisch nut. Draagt een storm een naam, dan zouden mensen meer geneigd zijn de zaken serieus te nemen – en bijvoorbeeld hun auto niet onder een boom te parkeren of niet in een park te gaan wandelen.

De naamgeving van stormen is door de geschiedenis heen al meerdere keren aangepast. Vandaag zijn er internationale namenlijsten, opgesteld door de Wereld Meteorologische Organisatie, waarin de meeste stormnamen in cycli terugkeren. Enkel bij een uitzonderlijk grote ravage wordt een naam aan die ene storm vastgeklonken. Sinds 2005 heeft geen orkaan nog de naam Katrina gedragen – en dat zal ook niet meer gebeuren.

Ook merk- en gebeurtenissennamen zijn alomtegenwoordig en maken een deel uit van ons namenerfgoed. Hoe ontstaan ze, en wat maakt een goede merknaam? In principe komt elk woord in aanmerking voor een merknaam, al komt er taalkundig en juridisch wel wat bij kijken. Je merknaam moet onderscheidend zijn en mag niet gewoon beschrijven wat je verkoopt. En ze mag nog niet eerder zijn geclaimd. Een Engelstalige fruitboer zal niet ver komen met de naam ‘Apple’.

Doneer je naam

“Gebruikers kunnen ook gericht zoekopdrachten invoeren, zoals: ‘Geef mij eens alle familienamen die vóór 1400 neergeschreven zijn’, zegt Ghyselen. “En vind je geen afdoende antwoord, dan kun je jouw vragen insturen. Deskundigen buigen zich dan over jouw inzending en zoeken naar een verklaring.”

“Er is ook een ‘doneer je naam’-knop. Als je jouw naam niet terugvindt, kun je die op die manier insturen. Zo proberen we elke eigennaam in kaart te brengen, en bouwen we een inclusieve informatiebank uit. Namen van Vlamingen met een recente migratieachtergrond zullen bijvoorbeeld vaak nog niet zijn opgenomen in de databank, want vanwege privacywetgeving hebben we nog geen toegang tot recentere namenlijsten. Verwacht niet dat je aanvraag in een week is beantwoord. Het zal wellicht een werk van een lange adem zijn.”

“Deze databank is er voor iedereen die nieuwsgierig is naar het Vlaamse namenerfgoed of er iets aan wil bijdragen. Daarnaast vind je op de website educatieve lessenpakketten, gericht op middelbare scholen en het hoger onderwijs.”

Sociale exclusie op basis van je voornaam of familienaam is een concreet thema waarmee leerkrachten aan de slag kunnen. “Eigennamen vertellen ons veel over de maatschappij waarin we leven”, zegt Ghyselen. Discriminatietests van onder meer het mensenrechteninstituut Unia hebben al uitvoerig aangetoond dat personen die Mohamed en Fatima heten minder kansen hebben op de huizen- of jobmarkt, ook al hebben ze hetzelfde profiel als iemand die Lucas of Sofie heet.

“Onderzoekers en erfgoedvrijwilligers kunnen hun dataverzamelingen ook zelf uploaden. Zo wordt hun werk beter doorzoekbaar voor het brede publiek. Op het Namenloket vind je onder andere tutorials en een vormingsreeks.”

De Namennacht is een initiatief van Variaties vzw, de Faculteit Letteren en Wijsbegeerte van de Universiteit Gent en de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie, in samenwerking met het Instituut voor de Nederlandse Taal, Histories vzw, de Universität zu Köln, de Universiteit Antwerpen, Meemoo en het CBG (Centrum voor familiegeschiedenis). Het project wordt gerealiseerd met de financiële steun van de Vlaamse Overheid (Departement Cultuur, Jeugd en Media), Variaties vzw, de Taalunie, de KCTD en de Faculteit Letteren en Wijsbegeerte van de UGent.