geschiedenis, kunst

Nederlands grootste feministe zingt de pannen van het dak

In Aletta de musical vertolkt Desi van Doeveren de negentiende-eeuwse arts die streed voor actief vrouwenkiesrecht. Verplicht lesmateriaal voor jongens die vatbaar zijn voor de manosfeer, vindt cultuurhistorica Lotte Jensen.

Afgelopen maandag las ik in mijn ochtendkrant over de manosfeer die het klaslokaal binnendringt. Oerconservatieve denkbeelden over mannen en vrouwen nestelen zich via digitale wegen in het puberbrein. Steeds minder leerlingen durven een spreekbeurt over vrouwengeschiedenis te houden uit angst uitgelachen te worden, zo vertelt een docent van een Amsterdams gymnasium.

De dag ervoor was ik met een vriendin naar Aletta de musical gegaan, in Amsterdam. Die gaat over het leven van een van de grootste feministen van Nederland: Aletta Jacobs (1854-1929). Het was Moederdag en dat was te zien aan het publiek. Opvallend veel moeders hadden hun dochters meegebracht. De jongste bezoeker was rond de twaalf jaar oud.

De openingsscène zette de toon. We bevonden ons in het jaar 1871, enkele keurige heren zongen de lof van het beschavingsparadijs Nederland. Maar waren ze niet iets vergeten? Natuurlijk! Dat vrouwen tweederangsburgers waren. Ineens kwamen er dansende vrouwen achter de coulissen vandaan, waarna zich het verhaal van Aletta Jacobs (Desi van Doeveren) ontvouwde: hoe ze als eerste vrouw geneeskunde ging studeren, een praktijk opende in Amsterdam, voorvechtster van vrouwenrechten werd en daarvoor zelfs naar de Verenigde Staten reisde. In 1919 kregen vrouwen, mede dankzij haar inzet, actief kiesrecht in Nederland.

Het verrassendst vond ik de interventie van Wilhelmina Drucker – fantastisch vertolkt door Eva Van der Gucht – een onverschrokken feministe en tijdgenoot van Jacobs. Ze eiste haar one minute of fame. De vrouwenemancipatie was heus niet alleen het werk van Aletta, sprak ze. “Wij zijn met velen!”

Een rake opmerking, want inderdaad: zonder al die medestrijdsters in regionale en lokale afdelingen zou er van de strijd voor het vrouwenkiesrecht niets zijn terechtgekomen. Aletta groeide uit tot een icoon en werd opgenomen in de Canon van Nederland. Maar ze maakte deel uit van een veel bredere beweging.

Het riep de vraag bij me op welke Nederlandse vrouwen nog meer een musical verdienden. De namen kwamen snel. Wat te denken van Betje Wolff (1738-1804), die voor religieuze tolerantie streed en samen met haar vriendin Aagje Deken de bestseller Sara Burgerhart schreef? Ik dacht ook aan de moedige Maria Aletta Hulshoff (1781-1846), die anti-napoleontische pamfletten schreef, in de gevangenis belandde en op spectaculaire wijze wist te ontsnappen. Deze radicale democrate, die zich liet inspireren door Jeanne d’Arc, vluchtte naar New York. Daar streed ze voor nieuwe vaccinatiemethoden om kindersterfte te voorkomen.

Een andere optie was de achttiende-eeuwse journaliste Catharina Heybeek (1764-1810), die vanwege haar democratische idealen eveneens in de gevangenis belandde. Deze wollenaaister uit Rotterdam redigeerde samen met broodschrijver Lieve van Ollefen de Nationaale Bataafsche Courant. In haar stukken zweepte ze vrouwen op om voor hun rechten op te komen. Ze gebruikte daarvoor soms het pseudoniem Kaatje Revolutionair. De autoriteiten sloten haar op, maar zij bleef doorschrijven. “Ik kus mijn kluisters”, schreef ze strijdvaardig. Het opiniestuk dat ze vanuit haar kerker schreef, zou zich fantastisch lenen voor een solo in een musical:

Wy zyn Vrouwen! – ja, gy zyt Vrouwen, maar Vryheid minnende Vrouwen, die van ketens gruwt, de slaverny vervloekt; zweert des trouw, gy kunt het doen: het Vaderland eischt het van u […] verhoort myn vrye stem, die uit myn kerker u toeroept, verhoort en wordt gelukkig.

Heybeek werd in haar strijd voor democratie en vrouwenrechten gesteund door haar vriendin, Johanna Jacoba van Haaren-Beaumont, die zich Netje Revolutionair noemde. Samen stelden ze namens een groep Amsterdamse vrouwen een petitie op aan de nationale regering, waarin ze zich solidair verklaarden met een nieuwe democratische staatsregeling.

Netje en Kaatje Revolutionair maakten aan het einde van de achttiende eeuw zo deel uit van een kortstondige, maar hevige feministische golf. Die ging vooraf aan wat we nu de eerste feministische golf noemen en waarvan Aletta Jacobs deel uitmaakte. Vandaag de dag zijn ze vergeten. Maar in het ‘Wij zijn met velen’ van Wilhelmina Drucker weerklinkt hun echo.

Hoog tijd om al die klassen uit het gymnasium verplicht naar Aletta de musical te sturen.