geschiedenis column

Die fruitvliegen hebben we vast op onszelf afgeroepen

In de achttiende eeuw zagen predikanten een wormenepidemie als een straf van God en wezen ze een zondebok aan. Vandaag is er een nieuwe exoot.

“Die Suzuki-vlieg is echt een ramp”, zei de kapper. Ik veerde op bij het woord “ramp”, maar had verder geen idee wat ze bedoelde. Suzuki-vlieg? Nooit van gehoord, klonk als een Japans automerk. “Als ze in de kersen kruipen, kun je de hele oogst weggooien”, legde ze uit. “De vruchten verrotten vanbinnen en worden week. Laatst moest ik ook de frambozen weggooien: helemaal opgezwollen door de wormpjes.”

Thuis ging ik op informatiejacht. Een wereld van rampspoed ging voor me open. De soort komt uit Azië, maar duikt door de klimaatverandering inmiddels ook bij ons op. In 2011 werd het beestje voor het eerst waargenomen in Oostende. Daarna verspreidde het zich razendsnel, over de hele Lage Landen.

De Suzuki-fruitvlieg richt zich op zacht fruit als frambozen, kersen, druiven en aardbeien. Een vrouwtjesvlieg is tussen de 3,2 en 3,4 millimeter lang, prikt gaatjes in het fruit en legt daarin haar eitjes. De larven eten vervolgens het vruchtvlees op. Een Limburgse kersenteler sprak al van code rood: hoe moet het verder als er straks geen echte Limburgse kersen meer voor de vlaai zijn?

Een klein beestje met grote gevolgen voor onze voedselproductie: het deed me denken aan eerdere bedreigingen van invasieve exoten. Neem de paalworm die in het najaar van 1730 ineens opdook aan de kust van Zeeland. Het geelwitte dier was meegereisd op schepen uit Azië. Met zijn duizenden kleine tandjes kon het complete gangenstelsels boren in dijken en scheepswanden. Het risico op overstromingen nam enorm toe, onder andere langs de Friese kust. Een achttiende-eeuwse dichter verwoordde het zo:

Een schadelijke worm, zo ’t schijnt
Van vreemde wyken
Door Westerkielen aan ’s Lands
Kusten aangebragt,
Doorknaagt en berooft het van zijn kracht
Ter stuiting van den vloed,
Die aanbonst op de dijken.

Er gingen sensationele beelden rond van de monsterlijke wezens die in werkelijkheid maar 20 tot 30 centimeter lang waren. De angst onder de bevolking steeg.

Predikanten zagen de paalwormepidemie als een straf van God en spoorden mensen aan hun zonden te beteren. Tijdgenoten, onder wie de bekende journalist Justus van Effen, legden een verband met de “gruwelzonde” van de homoseksualiteit die “als een keten van goddeloosheid” door het land raasde. Het was geen toeval dat zich juist in die tijd een klopjacht op “sodomieten” voltrok, die de schuld van de ramp kregen.

Twee eeuwen later diende een nieuw exotisch beestje zich aan: de coloradokever. In 1937 doken de oranjegele kevers met zwarte strepen plotseling overal op. Ze waren met moderne vervoersmiddelen vanuit Amerika deze kant op gereisd en verspreidden zich razendsnel. Ze vraten aardappelplanten tot op de stengel kaal. Ook dat leidde tot paniekreacties, in dit geval met een xenofobische bijsmaak. Zie bijvoorbeeld dit fragment van een gedicht dat De Provinciale en Overijsselsche Courant in de zomer van 1938 drukte:

De vijand is niet groot van stuk,
Slechts ruim een halve centimeter,
Toch dreigt hij ons met ongeluk,
Als onverzadigbare eter.
Per eigen ‘vliegtuig’ komt hij hier,
Alleen maar om zich vol te eten.
En zacht gezegd mag men het dier
Een ongewenschten vreemdling heeten.

De neiging om zondebokken aan te wijzen in tijden van rampspoed is hardnekkig. Tijdens de coronapandemie nam de vreemdelingenhaat wereldwijd toe. Bij de Suzuki-fruitvlieg is dat achterwege gebleven. Het beestje is simpelweg te onbekend bij het brede publiek, laat staan dat er een link met de mislukte fruitoogsten of klimaatverandering wordt gelegd. En intussen heeft zich een natuurlijke vijand gemeld: een Aziatische sluipwesp die de larven opeet. Ook een exoot, maar ongevaarlijk voor mensen. Voor de telers gloort weer hoop.

Kunnen we de vlag uithangen? Dat ook weer niet. De coloradokever duikt steeds vaker op en wetenschappers waarschuwen voor nieuwe paalwormplagen door de stijgende temperaturen van het zeewater. Ook de kleine Suzuki-fruitvlieg staat symbool voor een veel grotere dreiging: de alsmaar voortrazende klimaatverandering. Ik had er nooit eerder bij stilgestaan. Waar een kappersbezoekje al niet toe kan leiden.