kunst column

Satijnbloemen en glanzende keverpantsers: Jan Brueghel en co. wisten hoe rijk de natuur is

In de expo Tuin der lusten zien we hoe zeventiende-eeuwse schilders zich in vervoering lieten brengen door lusthoven en exotische curiosa. De expo, met een scenografie van modeontwerper Walter Van Beirendonck, is net zo weelderig als de doeken, maar deelt weinig prikjes uit.

De Heilige Maagd met haar Kind, omkranst met passiebloemen, pioenen en viooltjes, voorstellingen van het paradijs waarin sneeuwklokjes en anemonen tegelijk kunnen bloeien, middeleeuwse handschriften die met bloemenranken zijn versierd. Een vitrine met een narcis, een roos, een keizerskroon en korte teksten die een tipje oplichten over hun symbolische betekenis, enorme jurken die versierd zijn met gigantische rozen. En dan ben je nog maar in de eerste zaal van de tentoonstelling Tuin der lusten – de zeventiende eeuw in bloei, nog tot en met 29 maart te zien in Museum De Lakenhal in Leiden.

Een van de Maria’s in haar besloten hof is met alle verfijnde details door Clara Peeters geschilderd op een priegelig klein paneeltje. Daarnaast een werk van Anna Maria Janssens, van wie ik nog nooit had gehoord, De Heilige Familie met een engel in een bloemenkrans. Het Christuskind houdt een grote zeepbel, dat tegelijk het hele universum is, in zijn hand, zijn voetje staat op die van zijn moeder, samen vertrappen ze de slang, de dood, samen zijn ze op weg naar het eeuwige leven.

Maar de zeventiende eeuw is niet alleen de eeuw van het geloof en de contrareformatie, het is ook de eeuw van de wetenschap. Tulpenbollen worden geperfectioneerd, dieren bestudeerd, exotica verzameld… Keizer Rudolf nodigt kunstenaars, wetenschappers en alchemisten uit aan zijn Praagse hof om de wereld van de levende dingen te bestuderen – een lama uit zijn koninklijke dierentuin is afgebeeld op een van de schilderijen in de tentoonstelling.

Een wonderschoon paneeltje van Jan I van Kessel toont die wetenschappelijke zoektocht: met een haarfijn penseel schilderde hij vliegen, salamanders, motten, libellen, krabben, vlinders, sprinkhanen, kikkers, met hun voelsprieten, doorzichtige vleugels, gevlekte velletjes, krullende staarten en glanzende pantsers die soms met bladgoud zijn versierd.

En dóór, langs de hondsroosjes, hibiscus, vergeet-mij-nietjes, braamtakken, Oost-Indische kers, sneeuwballen, cyclamen, madeliefjes, helmbloemen, vroege sterhyacinten en een Sottobosco, doorheen de scenografie van Walter Van Beirendonck met vogelgeluiden en bloemengeuren naar een volgende ruimte, waar een wonderkamer is ingericht met een Siamees lammetje en een tweekoppig eendje, fossielen en een hondshaai en allerlei andere exotisch curiosa. Kolonisten namen die exotica mee van hun reizen, kostbaar aardewerk (kraakporselein) werd ingevoerd uit China, we zien ze terug op de bloemstillevens, Jan II Breughel richt er zelfs speciaal een kast voor in, in zijn Allegorie van geestelijke en wereldlijke rijkdom.

Miljoenenexport

Bij de tentoonstelling verscheen een publicatie die al net zo weelderig is. In Zeven anjers. Zeven rozen duikt restaurator Sven van Dorst de diepte in van acht kunstwerken uit de collectie van de Phoebus Foundation. Hij onderzocht ze met pigmentanalyses en speciale scans, deed aanvullend (archief)onderzoek, en plaatst ze in de context van andere werken die in de tentoonstelling zijn geëxposeerd.

In het boek zien we wat niet op het eerste oog zichtbaar is in de tentoonstelling. Ook identificeert Van Dorst tientallen bloemen die op de schilderijen staan te pronken, vlinders die er rondfladderen, insecten die er doorheen kruipen. Bestond die “blauwe” tulp in de Bloemenvaas met varkensbrood en edelstenen van Jan I Brueghel wel echt? En welke 35 (!) andere bloeiende bloemen, die onmogelijk op hetzelfde moment konden bloeien, heeft Brueghel in die eenvoudige pot gestoken? Op welke manier gebruikten de Antwerpse Jezuïeten de bloemvoorstellingen van Daniël Seghers? Wie schilderde de bloemen die nu verdwenen zijn onder het Doodsportret van Pieter van Delen? Hoe deed je dat eigenlijk, vergankelijke bloemen schilderen? En – een zoektocht die mij bijzonder intrigeerde – waarom verwerkte Nicolaes van Veerendael echte vlinders in zijn bloemstilleven?

Mooi in het boek is ook de analyse van de Spinnende maagd Maria als kind in een bloemenkrans van een onbekende meester uit het verre Cuzco (Peru). Ja, natuurlijke rijkdommen werden van de andere kant van de wereld naar Europa verscheept en doken op in verzamelingen en op stillevens. Maar dat gebeurde ook andersom: koopvaardijschepen brachten in Zuid-Amerika bloemstillevens aan wal die de nieuwe kunst in de “nieuwe wereld” inspireerden.

Als ik al het moois in me heb opgenomen, overvalt me een gevoel van melancholie. Hoe nieuwsgierig zijn we zelf nog naar de natuur? Wie kent nog woorden als satijnbloem, kaasjeskruid, narcis van Ceylon, in plaats van alleen “bloemen”, wie herkent het icarusblauwtje, de gehakkelde aurelia, of de atalanta tussen de “vlinders”, hoeveel van die wonderlijke insecten die Jan I van Kessel zo ragfijn schilderde en met bladgoud bedekte, hebben we laten uitsterven? Hoeveel gifstoffen worden over de velden gespoten voor de miljoenenexport van tulpen, irissen en gladiolen? Hoe werd in die bloeiende zeventiende eeuw het geld verdiend om lusthoven aan te leggen – en met welk geld wordt er nog steeds kunst verzameld? Die vragen komen bij me op.

Misschien komt het door de dood van pierlala, die speciaal voor mij een dansje lijkt te doen in een vitrine vol met skeletten en doodshoofden, vanitas vanitatum. Wat kan ik daar tegenoverstellen?

Misschien is het de hoogste tijd dat ik zelf anders naar de natuur ga kijken, stop met giftige bloemen kopen, woordenlijsten ga aanleggen met een nieuw vocabulaire.

Langzaam schrijd ik naar buiten, in gedachten gekleed in zo’n spectaculaire bloemencreatie van Dries Van Noten uit de expositie. Ik ga aan de rand van de singel zitten en tuur in het water, op zoek naar schrijvertjes, rugzwemmers en eendagsvliegen.

Tuin der lusten – De zeventiende eeuw in bloei, een “totaalervaring” met meer dan driehonderd kunstwerken en objecten uit de collectie van The Phoebus Foundation in een scenografie van de Antwerpse modeontwerper Walter Van Beirendonck. Tot 29 maart 2027 te zien in Museum De Lakenhal in Leiden.

Bij de tentoonstelling verscheen de publicatie van Sven van Oort, Zeven Anjers. Zeven rozen. De kunst van bloemschilderen in de Lage Landen (1600-1700), uitgegeven door Hannibal, Antwerpen