geschiedenis column

‘Historici weten niet wat queer is’, zeggen de meme-makers

Twee samenwonende zeventiende-eeuwse vrouwen kun je niet zomaar lesbiennes noemen. Dat doet onrecht aan hoe ze zich voelden en de wereld bekeken.

Het is een hardnekkige meme op sociale media: een archeologische vondst van twee innig verstrengelde mannelijke skeletten uit het antieke Rome. Of: het levensverhaal van een zeventiende-eeuwse vrouw die nooit huwde en haar hele leven samenwoonde met een andere vrouw. En dan, zo spotten de meme-makers:

Historici: “Waren het broers? Vrienden? We zullen het wellicht nooit weten.”

Als historicus die onder meer de geschiedenis van seksualiteit bestudeert voel ik me enigszins beledigd. Al sinds het begin van vorige eeuw brengen historici de seksuele diversiteit van het verleden in kaart.

We vermijden daarbij al te gemakzuchtige projectie van hedendaagse identiteiten – twee Romeinse skeletten waren geen “homo’s”, de samenwonende zeventiende-eeuwse vrouwen kunnen we niet zonder meer “lesbiennes” noemen. Maar evenzeer verzetten we ons tegen de idee dat iedere premoderne vrouw die netjes met een man trouwde dan wel “hetero” zal zijn geweest.

De seksuele categorieën die we vandaag kennen, zijn pas in de late negentiende eeuw ontstaan. Voorheen begrepen mensen zichzelf en hun leefwereld vanuit heel andere categorieën. Zomaar hedendaagse labels op hen plakken doet onrecht aan hoe ze zich voelden en de wereld bekeken.

Toch zijn die Romeinse skeletten en zeventiende-eeuwse samenwoners deel van de “queer” geschiedenis: ook al dachten de mensen niet in de categorieën die wij gebruiken, ze overlappen in hun verlangens en gedragingen met wie zich vandaag homo, lesbienne, bi, trans of queer noemt. Ze keken soms tegen soortgelijke uitdagingen en uitsluitingen aan.

Die boodschap laat zich natuurlijk niet vlotjes in een meme gieten. Ik was dan ook erg blij toen een van de studenten die ik afgelopen jaar begeleidde, Nadine van Gerwen, de uitdaging aanging om een einde aan de memes te maken met een lespakket over sodomievervolgingen in de Nederlandse Republiek. Als we de scholieren diets maken dat historici een genuanceerde kijk hebben op ons seksuele verleden, komt het vast goed.

Huiver

Van de dertiende tot en met de achttiende eeuw werden in de Lage Landen honderden mensen die sodomie pleegden ter dood veroordeeld. Sodomie was een brede juridische categorie van niet op voortplanting gerichte seks. Daaronder kon seks met dieren vallen, of seks tussen twee vrouwen, maar het ging toch vooral om seks tussen twee mannen. Het toont ons waarom homofobie vandaag zo’n probleem blijft: afkeer van seksuele diversiteit is gegroeid uit een lange geschiedenis van vervolging.

Een belangrijk thema voor het onderwijs, dus. Maar al snel stootte de student die ik begeleidde op een niet helemaal onverwacht probleem: de huiver van de docenten.

Een gesprek over seksualiteit is in een klas vol pubers met diverse achtergronden vaak een uitdaging. Sommigen zwaaien al met de regenboogvlag, anderen vinden alles wat naar seksuele identiteit riekt taboe. Praten over seks kan voor een giechelboel zorgen, en op een moraliserende boodschap over het belang van respect zit geen enkele jongere te wachten.

Sommige docenten gaven aan dat ze een les over de geschiedenis van seksualiteit links zouden laten liggen. Anderen vonden het belangrijk dat ze voldoende handvatten kregen om op vragen van leerlingen te kunnen antwoorden. Sowieso was het zaak om een veilige lesomgeving te creëren: er moesten duidelijke grenzen zijn en de les mocht niet kunnen ontaarden in persoonlijke meningen over homoseksualiteit.

Gelukkig bieden juist de sodomievervolgingen van de premoderne tijd een gelegenheid om op het verleden te focussen. Het lespakket legt de nadruk op de andersheid van het verleden: sodomieten waren geen homo’s. De vervolging van sodomieten, die in de Nederlandse Republiek vooral hevig was in de achttiende eeuw, komt niet zozeer aan bod als een onderdeel van een lange geschiedenis van homofobie, maar als voorbeeld van vroegmoderne machtsuitoefening.

Sodomievervolgingen gaan niet alleen over seksualiteit. Ze zeggen ook veel over hoe de vroegmoderne rechtspraak en bestraffing werkte, en hoezeer religie daarin doorwerkte. En ze zeggen iets over het gevoel van achteruitgang dat in de achttiende-eeuwse Republiek heerste – en de morele verstrenging die daarmee gepaard ging.

Door in te zetten op die aspecten van de sodomievervolging maak je het lespakket niet alleen “veiliger”, het sluit ook beter aan bij allerlei kerndoelen en leerlijnen. Juist rond seksualiteit kristalliseren zich veel cruciale historische ontwikkelingen en debatten.

Natuurlijk is het jammer dat we de geschiedenis van seksualiteit moeten verpakken in allerlei andere “traditionele” thema’s. Zo raken we nooit van de memes af. Maar als we op die manier queer geschiedenis toch in het curriculum krijgen? Dan neem ik er vrede mee dat spottende meme-makers historici van queer-ontkenning beschuldigen.

Ben je docent? Het lespakket dat Nadine van Gerwen ontwierp is hier te vinden.