geschiedenis

Een estafettesysteem met twintigduizend koeriers: in de 16de eeuw transformeerde de familie Von Taxis de post

Een brief of pakje van Brussel naar Parijs versturen? In 1512 deden koeriers van de familie Von Taxis er amper 36 uur over. Ze maakten van Brussel het kloppende hart van de Europese postverbindingen.

Bij het ondergaan van de zon maant een ruiter zijn hengst aan om sneller te rijden. In de verte doemt een stenen gebouwtje op. De man blaast hard op zijn hoorn, en het licht gaat aan achter de ramen. Er volgt wat gerommel in het pand, en wanneer de ruiter halthoudt voor het gebouwtje staan daar een uitgeslapen paard en koerier klaar. De ruiter geeft de zak met brieven die hij gedurende veertig kilometer heeft meegezeuld in allerijl door aan zijn opvolger, die de buidel achter zijn zadel zwiert en vertrekt, de nacht in.

Deden paarden en ruiters het werk in de zestiende eeuw, dan bereiken brieven en pakketjes vijf eeuwen later hun bestemming dankzij trackingsystemen en gemotoriseerde voertuigen. Ondanks – of mede door – die technologische vernieuwingen lijkt de brievenpost ten dode opgeschreven. De Deense nationale post stopte eind 2025 met brieven leveren, en ook in België en Nederland kennen de postbedrijven al jaren een gestage daling in omzet. Op dit moment is het aandeel van het Belgische Bpost nog 1,22 euro waard – in 2018 was dat nog 28 euro. Alleen onze honger naar Amazon-pakjes kan de klassieke post misschien nog redden.

Maar voor het Europa van de zestiende en zeventiende eeuw was het internationale postsysteem nog allesbepalend. Dat netwerk van verbindingen over het hele continent werd ontwikkeld en uitgestippeld door één familie, die vanwege haar diensten in de adelstand werd verheven. Om hen te leren kennen, moeten we terug naar de twaalfde eeuw, naar een klein dorpje in het noorden van Italië.

De dassen

In de twaalfde eeuw vestigt een familie zich in het gehucht Cornello dei Tasso in de regio Bergamo. Ze nemen de naam van het dorpje aan, en beginnen al snel diensten te leveren als muilezelkoeriers. De familie Tasso – Italiaans voor das, het dier dat ook op hun wapenschild prijkt – is uiterst betrouwbaar, en in de loop der jaren bouwt ze een sterke reputatie op als koeriers. En dat blijven de Tasso’s doen, van generatie op generatie.

In 1490 wordt de familie ingeschakeld voor een royale opdracht. Maximiliaan I, aartshertog van Oostenrijk en later keizer van het Heilige Roomse Rijk, klopt aan bij Francesco de Tasso. Maximiliaan wil dat De Tasso een postverbinding voorziet tussen zijn hof in Innsbruck en het hof waar zijn kinderen verblijven, in Mechelen. De Tasso gaat in op de vraag: hij legt een verbinding tussen de hoven in Oostenrijk en Mechelen, en levert geen half werk. Een nauwgezette route – van Brussel via het Duitse Augsburg naar Innsbruck– zorgt ervoor dat de brieven en pakketjes in slechts vijf dagen (in de winter zes) aankomen in Oostenrijk. Waar andere koeriers onderweg vaak worden bestolen of zelf malafide blijken, zijn de diensten van De Tasso uiterst betrouwbaar én efficiënt.

Het is de zoon van Maximiliaan, Filips de Schone, die Francesco de Tasso beloont voor zijn werk en hem in 1501 benoemt tot Kapitein en Meester van de Posterijen. Hij krijgt vanaf dat punt het organisatorisch overzicht van alle keizerlijke postverbindingen binnen de Habsburgse Nederlanden: een aanzienlijk lappendeken van gebieden. Als Filips de Schone enkele jaren later ook nog eens Spanje erft, is het netwerk compleet: over heel Europa breidt Francesco Tasso, die zijn naam heeft verduitst naar Franz von Taxis – zijn postverbindingen uit, om de Habsburgse hoven en machtsknooppunten met elkaar te verbinden. Vanuit Brussel wordt er geleverd aan het hof in Innsbruck, maar ook aan het Spaanse machtscentrum in Burgos, en aan Rome en Napels in de Italiaanse gebieden. Zelfs door Frankrijk, dat geregeerd wordt door de rivaliserende machthebber Frans I, lopen Taxis-postverbindingen.

Brussels paleis

De snelle en correcte informatie-uitwisseling die Von Taxis mogelijk maakte, vergemakkelijkte het besturen van dat grote Habsburgse rijk aanzienlijk. Maximiliaan I beloonde Franz von Taxis in 1512 met een adellijke titel vanwege zijn “trouw, expertise en snelheid, dag en nacht werkend”, zoals in het document te lezen staat. De kersverse graaf Von Taxis was ondertussen naar Brussel verhuisd. Daar zat hij dicht bij het hof in Mechelen, waar de kinderen van Filips de Schone verbleven. Hij bouwde er een weelderig paleis op de Zavel met een prachtige stadstuin, en vertoefde er in het gezelschap van andere aristocratische families zoals de Egmonts en de Arenbergs.

Brussel werd zo het kloppende hart van de Europese postverbindingen. Vanuit dat hoofdkwartier overzag de meester van de posterijen het hele systeem. De snelheden waarmee dat fungeerde, waren ongezien. Een brief uit Brussel kon je in Parijs ontvangen na 36 uur (zomer) of 40 uur (winter). Een brief naar Burgos? Zeven dagen geduld was genoeg. En ook naar Rome werd geleverd, al was dat de langste route: tien en een halve dag in de zomer, en twaalf dagen in de winter. Maar toch: opeens leek die Middellandse Zee niet zó veraf meer voor een Oostenrijker in Innsbruck of een Duitser in Augsburg.

Estafette

Hoe slaagde Franz von Taxis erin post te versturen in zo’n – naar zestiende-eeuwse normen – duizelingwekkend tempo? Een korte rekensom: wanneer je als ruiter de ruim driehonderd kilometer tussen Parijs en Brussel moet overbruggen, kun je met een getraind paard gemiddeld zestig kilometer per dag afleggen. Maar paard en ruiter moeten ook eten, rusten en slapen. Op die manier ben je voor een enkeltje Brussel-Parijs gemiddeld zes à zeven dagen onderweg.

Te traag voor Von Taxis. Hij bedacht een vernuftig systeem dat de brievenbedeling gigantische stappen vooruit deed zetten: relaispunten of poststations. Op elke postweg in zijn netwerk voorzag Von Taxis om de dertig kilometer een tussenstop, waar de koerier en het paard konden afwisselen. Zodra hij binnen gehoorsafstand van het volgende punt was, blies de koerier op zijn hoorn. Razendsnel werden de ruiter en het paard bij het volgende punt klaargestoomd om de estafette perfect te laten verlopen: de brievenlading moest zo snel mogelijk worden doorgegeven.

Naar schatting twintigduizend werknemers lieten dat estafettesysteem draaien. Het bracht een ongeziene snelheid van informatiebedeling naar Europa. Een hoorn maakte ook deel uit van het wapenschild van de familie Taxis, en blijft tot vandaag een symbool van veel nationale postbedrijven, waaronder het Belgische Bpost (in een gestileerde vorm).

Dat was niet de enige vernieuwing van Von Taxis. De post bleef tot begin zestiende eeuw een zaak van koningen en keizers. Maar die waren niet altijd even rijk als ze deden uitschijnen. Betalingen lieten soms lang op zich wachten, terwijl het financieren van zo’n uitgekiend systeem natuurlijk een smak geld kostte. Dus mocht iedereen van zijn netwerk gebruikmaken, dacht Von Taxis. Zolang die er cash voor neerlegden, natuurlijk.

Ook al bleef het vooral de gegoede klasse die een beroep kon doen op de posterijen, de evolutie naar een postsysteem in particulier gebruik democratiseerde wel de informatieverdeling. Commerciële, religieuze, diplomatieke en wetenschappelijke organisaties konden informatie met elkaar uitwisselen via briefpapier. Ook in de opkomst en verspreiding van kranten en periodieken, opnieuw een belangrijke vorm van informatieverdeling, valt de rol van de post niet te onderschatten. Met dank aan de hoofdpersoon van dit stuk: Franz von Taxis.

Magna Carta van de posterijen

De beloningen voor dat harde dag- en nachtwerk bleven binnenstromen in Von Taxis’ laatje, en in de winter van 1516 werd zijn posterijenmonopolie in Europa nog verstevigd: ook Karel I, koning van Spanje en later keizer van het Heilige Roomse Rijk, benoemde hem tot Kapitein en Meester van de Posterijen. In de bijbehorende verklaring stond uitdrukkelijk genoteerd dat andere bedrijven geen post mochten bedelen in de Habsburgse landen zonder de toestemming van Franz von Taxis of diens neef Johann Baptista. Die verklaring kreeg als bijnaam de Magna Carta van de Post, vanwege haar grote belang in de geschiedenis van onze posterijen. Een postimperium was nu echt geboren.

Een jaar na de fameuze uitreiking van deze Magna Carta stierf Franz von Taxis, maar zijn familie moest zich geen zorgen maken: in 1520 verleende Karel V de rechten over het postnetwerk tussen de hoven van de Habsburgers aan Johann Baptista. Nog wat later nam Leonard die taak over, nog zo’n ambitieuze Taxis-telg die met een ijzeren greep en een groot inzicht regeerde over het postnetwerk van zijn familie.

Monopolie kwijt

Begin achttiende eeuw raakte de familie even aan de sukkel, toen ze door een troonwissel in Spanje haar postnetwerk moest afgeven aan de Fransman Léon Pajot d’Onzembray, maar enkele jaren later kon Eugen von Taxis de postrechten opnieuw verwerven. Toch kon het succesverhaal van de familie niet blijven duren. De Industriële Revolutie gooide de monopolies van het ancien régime overhoop. In tijden van opkomend nationalisme verkoos elke natie ook een eigen postbedrijf boven een verenigd Europees systeem in handen van slechts één familie. Daarnaast zorgden de opkomst van de spoorweg én de concurrentie van andere postondernemers ervoor dat het geslacht Von Taxis in de negentiende eeuw stapsgewijs haar monopolie kwijtspeelde.

Toch heeft haar eeuwenlange activiteit in de posterijen de familie geen windeieren gelegd. De nog altijd adellijke familie (sinds de samensmelting met de eveneens adellijke Thurn-familie heet ze Von Thurn und Tassis) ruilde haar postrechten in voor grote lappen grond en brouwerijen in heel Europa. Het huidige hoofd van de familie, Albert II von Thurn und Tassis, is een van de grootste private grondbezitters van Europa.

Ook van dat prachtige paleis op de Zavel in Brussel? Nee, daar blijft niets meer van over. Begin achttiende eeuw moest de familie er wegvluchten door de Spaanse successieoorlog, en in 1872 werd het Hof Van Tassis genadeloos afgebroken. Wie toch benieuwd is naar sporen in de stad van deze ooit zo ondernemende familie, kan een voet binnenzetten in de Onze-Lieve-vrouwe-ter-Zavelkerk. Daarin is aan weerszijden van het koor een barok grafmonument opgericht voor de familie. Twaalf Thurn und Tassis-telgen liggen er begraven.

En wie helemaal zijn of haar verbeelding wil aanspreken, kan een bezoek brengen aan de Thurn en Taxis-site in Brussel, uiteraard vernoemd naar de familie. Op die grond mochten volgens de overlevering de postpaarden van de familie grazen en uitrusten, alvorens ze weer werden ingezet voor een verse lading internationale brievenpost. Waar je in de zestiende eeuw op drassig grasland stond, vind je nu een hippe wijk. Kunnen de posterijen zichzelf ook op die manier heruitvinden?