taal Week van het Nederlands

Fawaka? Bun! Jongerentaal speelt leentjebuur bij Sranantongo

Nederlandse en Vlaamse jongeren gebruiken steeds meer woorden uit het Sranantongo, de tweede taal in Suriname. En dat is volgens lexicoloog Vivien Waszink eerder een fissa dan een fittie waard. Geen idee wat de vorige zin betekent? Lees dan zeker verder.

Cabaretier Jan Jaap van der Wal stormt het podium op met een enthousiast Fawaka? Hij doet de afsluiting op Nederlands Centraal, een dag eind mei 2025 over de actualiteit en de toekomst van het Nederlands, georganiseerd door de Nederlandse Taalunie. Bun! antwoordt een enkeling in de zaal aarzelend. Fawaka? betekent Hoe gaat het? (letterlijk iets als Hoe loopt het?) en het is een bekende begroeting uit het Sranantongo, een van de belangrijkste talen in Suriname. Bun zeg je dan meestal terug – als het goed gaat natuurlijk.

In hedendaagse jongerentaal zie je, vooral in Nederland, veel woorden uit het Sranantongo opduiken, maar op de Taaluniedag krijgt Fawaka? dus niet direct veel reactie. Er zitten dan ook weinig twintigminners in de zaal.

Sranantongo – ook vaak gespeld als Sranan Tongo of verkort tot Sranan – betekent letterlijk iets als Surinaamse taal en wordt sinds ongeveer 1650 in Suriname gesproken. Een voorloper ervan werd eerst vooral gebruikt door tot slaaf gemaakten die onderling een gemeenschappelijke contacttaal creëerden. In het Sranantongo zitten dan ook veel woorden uit Afrikaanse talen. Met de kolonisatie kwamen er vervolgens ook woorden uit het Engels, Portugees en Nederlands bij. Kijk maar eens naar tamara (morgen), dat veel lijkt op tomorrow, en neti (nacht) waarin je night herkent. Het woord tongo zelf (taal) lijkt trouwens ook veel op het Engelse tongue.

Op diezelfde Taaluniebijeenkomst neemt bedrijfskundige en auteur Wesley dos Santos (van Kaapverdische afkomst) plaats in een panelgesprek. Dos Santos schrijft op zijn site over zijn boek “vol inspirerende ondernemersverhalen over hoe je met tinkeren, hosselen en circulair denken jouw dromen waarmaakt”. Dagvoorzitter Hasna El Maroudi wil weten wat hosselen precies is. In ieder geval ook een woord uit het Sranan, en losjes gebaseerd op het Engelse to hustle. Hosselen staat in Van Dale als “geld verdienen met een bijbaan, los werk of een incidenteel handeltje”. Het kan ook duiden op illegale handeltjes, maar Dos Santos bedoelt ermee dat je op allerlei manieren creatief kunt zijn.

Veel Engels dus in het Sranantongo, maar ook Portugees. Het woord fissa (feest) is waarschijnlijk gebaseerd op een woord uit die taal. Het Nederlands komt er ook duidelijk in terug, bijvoorbeeld in wortubuku (woordenboek). Een woord dat je ook nogal eens in de huidige jongerentaal hoort is skowtu (politie), vaak ook gespeld als skotoe of scotoe. Daar herken je schout in, een woord dat vroeger in het Nederlands voor een hoge functionaris bij de politie werd gebruikt.

Sranan en Surinaams-Nederlands

Het Sranan is de tweede taal in Suriname, na het Nederlands, dat als officiële taal geldt en op scholen onderwezen wordt. Het Sranan wordt vaak eenvoudigweg Surinaams genoemd, maar dat is niet precies genoeg. Sranantongo is ook niet hetzelfde als Surinaams-Nederlands, de vorm van het Nederlands zoals die in Suriname voorkomt. Net zoals je ook Belgisch-Nederlands en Nederlands-Nederlands hebt: allemaal variëteiten van het Nederlands met eigen kenmerken. En dat Surinaams-Nederlands heeft ook veel eigens, bijvoorbeeld wat betreft de uitspraak.

Verder worden sommige werkwoorden op een iets andere manier gebruikt. Gaan heeft in het Surinaams-Nederlands vaak net een iets andere functie dan bijvoorbeeld in het Nederlands-Nederlands. Je komt het vaker als hulpwerkwoord tegen, bijvoorbeeld in een zin als Het gaat leuk zijn. Een zin die ook mogelijk is in het Nederlands-Nederlands, maar minder gebruikelijk. En zetten zie je in Suriname vaak in net iets andere zinnen dan in België en Nederland, bijvoorbeeld in Laat me eten voor je zetten. En dan zijn er ook nog andere woorden die als typisch Surinaams-Nederlands worden beschouwd, bijvoorbeeld kousenband voor een bepaald type boontjes dat in roti gegeten wordt of buitenvrouw voor minnares of maîtresse.

In Nederland woont een grote Surinaamse gemeenschap die thuis en onder familie en vrienden vaak Sranan praat. Ook in België is er een – weliswaar minder grote – groep Surinamers die deze taal gebruikt. Zeker de laatste tien à vijftien jaar – maar ervoor ook al wel – duiken er in de jongerentaal, en dan vooral in Nederland, veel woorden uit het Sranan op. Die woorden worden natuurlijk door jongeren met een Surinaamse achtergrond gebezigd, maar ook door jongeren zonder roots in dat land.

Sranan in de nederhop

In nederhop – Nederlandstalige hiphop – barst het bijvoorbeeld van de woorden uit het Sranan. De Rotterdamse hiphopformatie Broederliefde scoorde tien jaar geleden alweer een grote hit met het nummer ‘Mi no lob’. In het refrein rappen de broeders: “Je moet me niet schreeuwen / Mi no lob deng bari”. Die laatste zin is Sranan en betekent “ik hou niet van dat geschreeuw”. Lob komt van lobi, dat niet alleen liefde betekent, maar ook houden van. Geen van de jongens van Broederliefde heeft een Surinaamse achtergrond, maar de woorden uit het Sranan gebruiken ze moeiteloos. Daarnaast ook veel woorden uit een heleboel andere talen, bijvoorbeeld uit het Engels, Portugees, Crioulo (Kaapverdisch-Creools) en Arabisch. En je hoort ook gewoon veel Nederlands.

Sranan komt al een hele tijd voor in hiphop in de moerstaal. Al in 1999 kwam (wijlen) Def Rhymz op nummer één in de Nederlandse Top 40 met zijn nummer ‘Doekoe’, want “iedereen houdt van doekoe”. Doekoe spel je in het Sranan eigenlijk als duku omdat er in het moderne Sranan meestal geen dubbele klinkers worden geschreven. Doekoe betekent geld en het is inmiddels zo’n bekend woord dat het al jaren in Van Dale staat. Maar er zijn nog veel meer synoniemen voor doekoe in Nederlandstalige hiphop, en ook in jongerentaal. Rappers hebben immers honderd woorden voor geld. Maar je kunt natuurlijk – vooral als je geen rapper bent – ook skir of skeer zijn: dan ben je blut. Skeer betekent daarnaast ook armoedig, bijvoorbeeld in een zin als wat heb jij skere patta’s aan. Oude, versleten sneakers dus.

Maar even terug naar de doekoe: veel van die geldtermen komen óók uit het Sranantongo. Een donnie bijvoorbeeld is tien euro (of tien Surinaamse dollar). Doezoe (in het Sranan officieel dusun) betekent duizend en barki honderd. Dat woord barki gebruik je dan ook voor een biljet of bedrag van honderd euro (vroeger ook: gulden) of voor honderd Surinaamse dollars. Maar barki wordt nog op een andere manier, meer figuurlijk gebruikt: voor als iemand niet helemaal honderd is. Als je niet helemaal barki bent, dan ben je niet helemaal honderd procent. Niet helemaal goed bij je hoofd dus.

Kaolo veel Sranan

Zoals gezegd worden niet alleen in de Nederlandse hiphop, maar vooral ook in de Nederlandse jongerentaal inmiddels ontzettend veel woorden uit het Sranan gebruikt. En die gaan heus weleens over drank en drugs, over bierie (bier), wierie (wiet), jonko’s (joints) en batra’s (flessen sterke drank) bijvoorbeeld. Maar ook over heel andere dingen. Fissa (feest) bijvoorbeeld is een populair woord, net als fittie (ruzie; gevecht; ophef). Wat algemenere woorden zijn osso (huis), skoro (school), wroko (werk) en libi (leven).

Kaolo (soms als kaulo of koulo gespeld) is ook een hit: het wordt door jongeren vooral als versterkend woordje ingezet en het betekent dan zoiets als heel erg of – iets sterker – fucking. Bijvoorbeeld in Jij bent kaolo dom of Het regent kaolo hard. In het Sranan betekent kaolo (ook kaoro) eigenlijk iets anders: aars(gat); poepgat. Het is dan geen heel net woord. Toch is het niet gek dat kaolo daarnaast voorkomt in uitspraken als kaolo dom of kaolo hard: bij zulke woordjes komt dat vaker voor. Bij het Nederlandse woord reet bijvoorbeeld. Dat heeft verschillende betekenissen, maar het is ook een wat platter woord voor billen; achterwerk. Al een hele tijd komt reet in informele taal versterkend voor en dan kun je het ook verbuigen en voor een bijvoeglijk naamwoord zetten. Zo kan het bijvoorbeeld naast kaolo hard ook rete hard (of retehard) regenen. En je kunt ook een rete domme opmerking maken.

Ook namen, vooral van steden en wijken, worden in jongerentaal vaak wat aangepast. Naast gezellige verkortingen als Eindje (Eindhoven), IJtje (IJburg) of Antje (Antwerpen), zie je ook hier veel benamingen uit het Sranan. De bekendste zijn die voor de grootste Nederlandse steden: Roffa (Rotterdam), Damsko (Amsterdam), Utka (Utrecht) en Agga (Den Haag). Maar daarnaast heb je bijvoorbeeld ook nog Alli (Almere) en Grontjie (Groningen).

Soms worden die namen ook bewust gebruikt in omgevingen waar niet per se veel jongeren rondhangen. In Rotterdam heb je bijvoorbeeld het jaarlijkse openluchtfilmfestival Roffa Mon Amour, dat zich richt op onafhankelijke arthousecinema (en niet per se een tienerpubliek trekt). Ook in reclames of vacatures hoor of zie je soms ineens Sranan voorbijkomen en dan niet alleen de namen, maar ook de gewone woorden. Uitzendbureau Manpower zocht ooit bagagetillers en had het in de vacaturetekst over doekoe verdienen. Manpower werd daar hartstochtelijk om uitgelachen: het is toch een beetje alsof een oudere oom op een feestje na een glaasje te veel soepel met de jeugd probeert mee te praten. Maar: het viel in ieder geval op, en dat is wat je wilt bereiken als je nieuwe medewerkers zoekt. Ook in krantenkoppen duikt weleens een verdwaald jongerenwoord op. In 2023 gingen in Nederland leiders van politieke partijen met elkaar in debat en dat liep zoals gewoonlijk uit op wat ordinair heen en weer ruziën. “Weer die vaste fittie”, kopte NRC verveeld.

Ook in België, waar een veel kleinere Surinaamse gemeenschap woont, komen jongeren in aanraking met woorden uit het Sranantongo. Waarschijnlijk gebeurt dat vooral via Nederlandse YouTube-filmpjes of hiphoptracks. De Nederlandse omroep FunX maakte in 2019 een straatreportage over jongerentaal en legt woorden die in Nederland heel bekend zijn voor aan Antwerpse jongeren. Reporter Nixon “heeft in ieder geval hard gelachen”, aldus Funx.nl. Sommige woorden blijken vooral bekend in Nederland, maar de Antwerpse jongeren in de voxpop kennen bijna allemaal skotoe (“Flikken, toch?”) en barki. Het loopt inderdaad een beetje uit op uitlach-tv als een Antwerps meisje denkt dat poku of pokoe (liedje) iets met Pokémon te maken heeft. En fatoe betekent niet dik zoals iemand suggereert, maar grap of grappig.

Codeswitching

Ook in Vlaanderen komen jongeren in aanraking met woorden uit het Sranantongo, vooral via Nederlandse YouTube-filmpjes of hiphoptracks Veel woorden uit het Sranan dringen steeds meer door in het Nederlands. Onder Surinamers zijn het mensen van alle leeftijden die deze woorden gebruiken, bij de andere sprekers zijn dat vooral jongeren. Maar jongerentaal is taal die niet in iedere situatie passend is: je spreekt die taal dan ook vooral met je vrienden. Of in liedjes. De setting is bijna altijd informeel. Zo’n eigen taal heeft een functie: je kunt laten zien dat je bij een groep hoort en het is daarbinnen een onderdeel van je identiteit. En het is natuurlijk ook wel fijn als leraren, bazen en andere oude mensen je taal niet precies begrijpen. In 1999 al interviewde taalkundige Rene Appel jongeren over hun eigen taal: waarom gebruikten ze die eigenlijk? Omdat die “stoer” is en “niet saai”, bijvoorbeeld. Een jongen zegt in het interview zijn taalgebruik soms te veranderen als anderen (lees: oudere mensen) het overnemen. Want dan “zegt iedereen (het) al, en dan is het niet leuk meer”. En precies zo gaat het nu nog steeds.

Als je jongerentaal spreekt, appt of rapt, betekent dat overigens niet dat je het “gewone” Standaardnederlands niet goed beheerst, of dat je ervoor zorgt dat het Nederlands verloedert. Jongeren weten meestal heel goed welke taal bij welke situatie past: juist tegen die leraren, bazen en andere oude mensen – zeker als ze die niet goed kennen – zullen ze hun eigen taaltje niet zo snel inzetten. Jongeren zijn heel goed in het wisselen tussen die verschillende soorten Nederlands: codeswitching, heet dat.

Die verschillende vormen van het Nederlands bestaan naast elkaar en je moet ze ook zo, naast elkaar, bekijken. Niet gerangschikt als op een ladder, van hoog naar laag, van beter naar minder, maar als in een soort waaier.

En weer terug naar de Taaluniedag, waarop Jan Jaap van der Wal zijn publiek Fawaka? toewierp. In een eerder debat vroeg Dichter der Nederlanden Babs Gons zich af hoelang we dit soort woorden nog “straattaal” blijven noemen. Aan het woord straat kleeft iets negatiefs, en het is gek om een versie van jongerentaal waarin toevallig ook woorden voorkomen die niet-Nederlands zijn, als zodanig te bestempelen. Je kunt die taal ook gewoon jongerentaal noemen. Of mengtaal, als je het mixen van talen hierin meer wilt benadrukken.

• Jongerentaal
• Sranantongo
• Suriname