kunst recensie

Frans Kellendonks Mystiek lichaam herrijst als familiedrama in de regie van Koen Verheijden

Koen Verheijden brengt sterke beelden binnen in zijn theaterbewerking van Mystiek lichaam. Maar de scherpe maatschappijkritiek die de klassieker van Frans Kellendonk veertig jaar na verschijning zo actueel maakt, blijft grotendeels op afstand.

Als een gebroken spantbalk met gevaarlijke uitsteeksels. Zo oogt het imposante decorstuk dat in Mystiek lichaam, naar Frans Kellendonks gelijknamige schandaalroman, de toneelvloer voor driekwart afhekt in een ruwe u-vorm. Het is een grauwe, poli-interpretabele, prikkelende vorm: gebint, skelet, grafzerk, dwangbuis, geamputeerde thuis, gebroken kruis, vermorzeld lichaam, en dat alles ineen. Het staat symbool voor de Doornenhof: het aardse paradijs en het ouderlijke huis van hoofdfiguur Leendert/Broer.

De theaterbewerking, gemaakt en geregisseerd door Koen Verheijden voor het Haarlemse Toneelschuur Producties, staat veertig jaar na de verschijning van Kellendonks roman op de planken en reist door Nederland.

Dat er bij de verschijning van Mystiek lichaam in 1986 een schandaal losbrak, was te danken aan moraalridder Aad Nuis (Aap Muis volgens Gerard Reve). De latere staatssecretaris voor Cultuur struikelde over de “genadeloze kern van onverdraagzaamheid” in het boek en betichtte Kellendonk in de Volkskrant van “ongerechtvaardigd, onmiskenbaar antisemitisme”. Anderen deelden of weerspraken zijn verontwaardiging – het boek zou ook homofoob en misogyn zijn – en er ontstond een verhitte polemiek.

Het gebeurt wel vaker dat de intenties van een schrijver worden verward met uitspraken van zijn personages, waardoor een boek dat de mechanismen achter onverdraagzaamheid blootlegt zélf ten onrechte voor onverdraagzaam wordt versleten.

Omzeilde klippen

Het is niet voor het eerst dat Kellendonks roman over de schijnheilige drie-eenheid van een wrekkige vader, zijn ongehuwd zwangere dochter en homofiele zoon tot theaterstuk is bewerkt.

Het canonieke werk is zo rijk en complex dat het maar moeilijk te categoriseren valt. Het is zowel existentiële klaagzang als deconstructivistische kritiek, een theatrale satire en parodie, een (anti)scheppingsverhaal, een (anti)geschiedenis, en misschien ergens wel een tragikomisch zelfportret (de katholiek opgevoede, homoseksuele Kellendonk stierf in 1990 aan aids). Een roman “over de economie van de liefde”, liet Kellendonk op de achterflap zetten, met archetypische, groteske personages. Je kon er van alles van maken, zoals toneelredacteur Pieter Kottman kort voor de opvoering van de eerste theaterbewerking door Johan Doesburg en Ariane Schluter in 1996 al opperde in NRC: een grotesk sprookje, soapopera, een loodzware filosofische verhandeling of een lichtvoetige musical. Lag een bewerking door Alex van Warmerdam niet meer voor de hand?

Tien jaar na het boek werd ook het toneelstuk door het Nationale Toneel zeer verdeeld ontvangen. Kottman beoordeelde de toneelversie – dat een familiedrama was geworden – weliswaar als stijlvast en beweeglijk: “als een stripverhaal zo grotesk, waarbij de geestige stijl van het boek recht werd gedaan.” Desondanks stelde hij vast dat de kern van het boek werd vermeden, de klippen omzeild en dat het “hoogliedje op de dood” aan het slot van het boek ongezongen bleef. De Groene Amsterdammer meldde in een recensie-overzicht dat de theatermakers dat hadden vervangen voor het ‘Erbarme Dich’ uit de Matthäus-Passion.

Ook de jonge theatermaker Koen Verheijden (in 2020 afgestudeerd aan de Toneelacademie van Maastricht) noemt zijn bewerking een familiedrama, nu als spiegel van een polariserende samenleving. Met zijn eerdere toneelbewerking Jongensuren (2024), gebaseerd op een roman van en biografie over de lesbische schrijfster Andreas Burnier, oogstte hij overwegend lovende kritieken.

Behalve het decor komt Verheijdens toneelbewerking van Mystiek lichaam met nog twee sterke beelden: dat van een naaktstaande Broer, op de rug gezien, met gespreide armen, bibberend als een verlangende, kwetsbare christusfiguur. Voor de hand liggend misschien, maar effectief. Bruut wordt die verheven metafoor voor de “bovenaardse, verspilde liefde” afgekapt als plots het licht wordt aangeknipt, Broer snel z’n te grote witte onderbroek aanschiet en zijn vriend laat weten dat hem de dood is aangezegd. Een ander sterk beeld is dat van een bruid, wier gezicht verdwijnt achter een overdaad aan tule: een groteske roomsoes die oogt als een spook.

Fantoompijn

Op enkele flarden na is Kellendonks virtuoze schrijfstijl ingeruild voor een spreektaal die het verhaal vlot en plotmatig voortdrijft, trouw aan de “eerste” lijn van het boek. Dat wil zeggen: voor zover het een familieportret behelst. De onderliggende christelijke connotaties – de parodie op de drie-eenheid van de heilige vader, de zoon en de maagd – blijven op afstand.

De patriarch wordt volgens modern, emancipatoir gebruik door een vrouw belichaamd. Pechman krijgt als ongefundeerde scheldnaam van Gijselhart weliswaar “pedo-rentenier” naar zijn hoofd geslingerd, maar dat de jongens waar de bruidegom van de vriendin van Prul op valt in het boek twaalfjarig zijn, wordt politiek correct verzwegen. Als vader tegen zijn dochter zegt: “Pijn, Prul, ik heb zoveel pijn gehad in m’n leven dat ik niet eens meer weet hoe pijn voelt”, volgt even een pauze met ijle echo-akkoorden uit een synthesizer, maar wat die (fantoom?)pijn behelst blijft vaag.

De ironie gaat in dit soort scènes nogal eens verloren aan een meer rechttoe rechtaan dramatische insteek. Het deprimerende venijn wordt zo wat verzacht en ingeruild voor een vader die zich waar mogelijk presenteert als uitgelaten mooiweerspeler. Ook Broer Leendert vertrekt aanvankelijk vanuit een lacherige snaar. Emotionele verwikkelingen krijgen een tegenhanger in vrolijke discomuziek in de bruiloftscène. Die is er ook als op de Doornenhof het kind is geboren, Broer thuiskomt en iemand ziet die op zijn overleden vriend lijkt. Even hangt er een surrealistische sfeer.

Verheijden zet zijn luchtige toon af tegen het menselijk onvermogen, dat wil ontroeren. Het onderlinge gekonkel en geruzie loopt gaandeweg op tot een dreigende geweldsuitbarsting met een geweer. Als slotakkoord wordt het hoogliedje op de dood door zoon én vader wel genoemd, maar opnieuw niet gezongen: vader en zoon blijven hier met elkaar opgescheept. Een even abrupt als open, wat hol einde.

In zijn bewerking legt Verheijden het accent op de homo die buiten de heterogeschiedenis valt. Andere thema’s – de liefde voor geld, “mannenwaan”, baarmoedernijd, de jood die als indinger geldt – worden slechts aangestipt. De onderliggende visie van Kellendonk is hier tot een (weliswaar niet oninteressant) familiedrama verwaterd. Het onderlinge, familiaire gekonkelfoes als metafoor voor polarisatie gaat voorbij aan de “genadeloze kern van onverdraagzaamheid” van Kellendonks Mystiek lichaam. Diens venijnige kritiek op de hypocrisie van het gezellig samenzijn betoogt dat gemeenschap en verbinding bestaan bij de gratie van uitsluiting, opportunisme en identiteitspolitiek. Daarin was het visionair en zijn tijd ver vooruit.

En dát maakt het boek weer zo relevant in een tijd waarin asielzoekerscentra worden bestormd en met vlaggen wordt gewapperd. Het idee van De Jood, de “gevallen vrouw”, de homo: Kellendonk laat zien hoe xenofobie naast angst voor de dood de op christelijke leest geschoeide geschiedenis van onze maatschappij hebben gevormd en tegelijk bizarre vormen van zelfhaat zijn die daarin zitten ingebakken. Dat de mechanismen daarvan nog steeds niet graag onder ogen worden gezien, onderstreept Kellendonks punt en het tijdloze belang van zijn roman. Geen huis zonder hek.

De theatervoorstelling Mystiek lichaam van Toneelschuur is nog t/m 22 november te zien in diverse Nederlandse theaters.

Frans Kellendonk, Mystiek lichaam. Een geschiedenis, Amsterdam, Meulenhoff, 1986, 192 p.

• Frans Kellendonk
• Koen Verheijden