geschiedenis, taal

Dankdag vieren? Eerst naar de haardresser: migratie veranderde het Nederlands van Vlaamse Amerikanen

Vlamingen die in de negentiende en twintigste eeuw naar Noord-Amerika uitweken, koesterden hun Nederlands, maar vermengden het ook creatief met Engels. Zo ontstond een uniek register dat hun leven tussen twee werelden tastbaar maakt, een mengvorm waarin drijvers moesten oppassen voor stinkkatten op de linker trafieklaan.

Migratie is van alle tijden. Zoals mensen vandaag de wereld rondtrekken op zoek naar betere kansen, was dat pakweg tweehonderd jaar geleden niet anders. Tussen 1830 en 1930 verlieten maar liefst dertig tot zestig miljoen Europeanen hun thuisland om hun geluk in Noord-Amerika te beproeven, en meer specifiek in de Verenigde Staten en Canada.

In die periode werd Europa geteisterd door mislukte oogsten en hongersnood, terwijl de industriële revolutie de armoede verder aanwakkerde. Aan de overkant van de oceaan zag het plaatje er een stuk rooskleuriger uit. Noord-Amerika lonkte met overvloedige landbouwgronden, betere werkomstandigheden en hogere lonen. Het is dan niet verwonderlijk dat velen de sprong waagden.

Onder die gelukszoekers bevonden zich ook Vlamingen: zo’n honderdvijftigduizend landverhuizers staken de Atlantische Oceaan over. Voor de meesten begon het avontuur aan de kade in Antwerpen, waar ze met een schip van de Red Star Line-rederij koers zetten naar New York. Na aankomst reisden ze verder naar staten rond de Grote Meren, zoals Michigan, Wisconsin, Illinois en Indiana. 

Veel landverhuizers volgden familieleden of dorpsgenoten die de oversteek al eerder hadden gemaakt. Via die netwerken konden ze werk en aansluiting vinden bij andere landgenoten. Zo weten we dat een grote groep Vlamingen aan de slag was in de John Deere-fabriek in Moline (Illinois), terwijl anderen hun brood verdienden in de Ford Motor Company in Detroit (Michigan).

Een koffer vol taal

Bij hun vertrek namen de Vlamingen meer mee dan alleen koffers vol hoop en dromen. Ze namen ook hun Nederlandse taal mee. Samen met hen belandde hun moedertaal in een totaal nieuwe wereld, waar het Engels de boventoon voerde. Toch ging het Belgisch-Nederlands niet zomaar verloren. Integendeel, veel migranten bleven hun moedertaal gebruiken binnen het gezin en de gemeenschap, al vertoonde hun taalgebruik wel duidelijk kenmerken van de nieuwe realiteit. Ze gebruikten Engelse woorden met een Vlaamse twist of bedachten eigen termen voor typisch Amerikaanse fenomenen. Naar Thanksgiving werd bijvoorbeeld verwezen met turkeyparty, terwijl skunks voorgesteld werden als stinkkatten. 

Dat kleurrijke en hybride taalgebruik komt veelvuldig naar voren in de brieven en postkaarten die de landverhuizers naar vrienden en familie in België stuurden, maar ook in de kranten die ze oprichtten en uitgaven in de Verenigde Staten en Canada.

Toch is er tot nu toe weinig aandacht geweest voor de talige zijde van dit erfgoed. Met mijn doctoraatsonderzoek wil ik daar verandering in brengen door na te gaan hoe vroege Vlaams-Amerikanen omgingen met taal in hun nieuwe thuisland.

Mijn doel is niet alleen om het taalcontact in kaart te brengen, maar ook het verhaal te vertellen van een gemeenschap die balanceerde tussen behoud en aanpassing en via taal haar identiteit vormgaf tussen twee werelden in.

Hier spreekt men Nederlands (en Engels)

In mijn eerste studie onderzocht ik de houding van de Vlaamse migranten ten opzichte van het Engels en het Nederlands. Was het belangrijk om de Engelse taal te leren en te spreken? Waren de Vlamingen gebrand op het bewaren van hun moedertaal? Welke rollen speelden beide talen in het leven van de landverhuizers?

Om die vragen te beantwoorden las ik drie Vlaams-Amerikaanse kranten van voren naar achteren: De Volksstem (1890-1919), de Gazette van Moline (1907-1940), en de Gazette van Detroit (1914-2018). Kranten laten immers zien wat er leeft binnen een taalgemeenschap, zie bijvoorbeeld artikelen in onze huidige kranten over de rol van het Engels in het hoger onderwijs, het behoud van de dt-regel, en of het nu groter dan of groter als moet zijn.

De grondige lezing van de drie kranten bood een rijk en gedetailleerd beeld van de Vlaams-Amerikaanse gemeenschap. Zo werd het meteen duidelijk dat de Vlamingen het behoud van hun moedertaal hoog in het vaandel droegen. Talloze artikelen benadrukten hoe belangrijk het was om Nederlands te spreken en te gebruiken, niet alleen binnenshuis, maar ook in het publieke leven.

Advertenties van banken en winkels bevatten geregeld het zinnetje “Hier spreekt men Vlaamsch”, en aankondigingen van Nederlandstalige toneelstukken, muziekvoorstellingen en boeken waren een vast onderdeel van alle kranten. Daarnaast speelden redacteurs regelmatig in op de trots en emotie van hun lezers om de taal levend te houden. In een editie van de Gazette van Detroit uit 1907 klonk het bijvoorbeeld scherp: “De Vlaming die zijne moedertaal niet kent, niet eert is een verminkt Vlaming, maar hij lijne [sic] nog geen Engelsch-Amerikaan!” Het mag duidelijk zijn: het Belgisch-Nederlands moest bewaard blijven.

Toch wil dat niet zeggen dat er geen plaats was voor het Engels. Ik vond meerdere oproepen van Vlamingen die hun medelandgenoten wilden helpen met het leren van de taal van hun nieuwe thuisland. Iedere krant maakte reclame voor Engelse taallessen, Engels-Nederlandse woordenboeken, en Engelse tijdschriften.

De Gazette van Moline ging nog een stap verder: tussen 1910 en 1923 bood ze haar lezers zelf taallessen aan, rechtstreeks gedrukt op de krantenpagina’s. Kennis van het Engels werd beschouwd als een noodzakelijke stap richting integratie, als een sleutel tot sociaal en economisch succes in Amerika. Zoals de Gazette van Detroit het uitdrukte in 1948: “De Engelsche taal is de taal van ons aangenomen vaderland”.

Van Dankdag tot Thanksgiving

Die bevindingen riepen een nieuwe vraag op: zien we die open houding tegenover het Engels ook weerspiegeld in het taalgebruik? Dat werd het uitgangspunt van mijn tweede deelstudie, waarin ik op zoek ging naar hoeveel en welke Engelse woorden hun weg in het Belgisch-Nederlands in Amerika vonden. Daarvoor analyseerde ik zowel de kranten, als meer dan driehonderd persoonlijke brieven en postkaartjes die Vlamingen schreven naar vrienden en familie in België. De combinatie van publieke en private stemmen zorgde voor een unieke inkijk in hoe het Nederlands zich ontwikkelde onder invloed van het Engels.

De titel lichtte al een tipje van de sluier, maar Engelse woorden doken in allerlei vormen op in de taal van de vroege Vlaams-Amerikanen. Soms werden ze op een creatieve manier vertaald, zoals het woord drijver voor autobestuurder of trafieklaan voor rijstrook. Andere keren ontstonden mengvormen van Engels en Nederlands, zoals farmgerief of haardresser. Af en toe werden volledige Engelse zinsdelen overgenomen, zoals in een brief van 1950 waarin W. en S. eindigen met “Beste groeten van ons allen and may the lord bless you always, and keep you.”

Het Engels was duidelijk aanwezig, maar bleef toch relatief beperkt in aantal. Gemiddeld vond ik zo’n achttien Engelse invloeden per duizend woorden tekst. Dat is genoeg om op te vallen, maar niet genoeg om het Nederlands te overspoelen. De meeste woorden sloten nauw aan bij het dagelijkse Amerikaanse leven van de landverhuizers. In de kranten doken vooral landbouwtermen op, zoals farmer en hooirake, politieke begrippen als county board en townontvanger, maar ook nieuwere begrippen zoals television of refrigerator. In de brieven draaide het meer om het persoonlijke: activiteiten, gezondheid, eten. Denk aan woorden zoals saloon, dankdag (naar Thanksgiving), een koude (naar a cold), baken (bakken) en ijscream.

Engels met mate

In de laatste deelstudie zoomde ik in op variatie in het gebruik van Engels op basis van persoonlijke kenmerken. Wie gebruikte het meeste Engels, en waarom? Niet geheel verrassend bleek dat Vlamingen die al langer dan tien jaar in Noord-Amerika woonden het vaakst Engelse invloeden in hun taalgebruik opnamen. Het is natuurlijk vaak zo dat hoe langer iemand in een ander land verblijft, hoe meer die de taal en gewoontes van de nieuwe omgeving overneemt.

Ook de relatie tussen de schrijver en de ontvanger speelde een rol. Brieven aan ouders, broers, zussen of kinderen bevatten opvallend meer Engels dan brieven aan verdere familieleden zoals tantes, ooms of neven. Vermoedelijk wilden de landverhuizers aan hun meest dierbaren niet alleen vertellen hoe het met hen ging, maar ook tonen hoe ze veranderd waren.

Door regelmatig Engelse woorden te gebruiken, lieten ze duidelijk zien dat ze hun nieuwe wereld omarmd hadden en daar deel van uitmaakten. Als laatste stelde ik vast dat Vlamingen die op het platteland woonden, minder Engels gebruikten dan Vlamingen die in de stad leefden. Dat verschil valt wellicht te verklaren door de sterkere samenhang van Vlaams-Amerikaanse kringen in landelijke regio’s. In de stad was er vaker contact met andere migrantengroepen en fungeerde het Engels al sneller als de gemeenschappelijke voertaal.

Taal als spiegel van migratie

Met dit onderzoek werd een onderbelicht stukje geschiedenis blootgelegd: de talige ontwikkeling van Vlaamse migranten in de negentiende en twintigste eeuw in Noord-Amerika. Door te onderzoeken hoe Vlamingen in Noord-Amerika over taal dachten en hoe ze ermee omgingen in hun dagelijks leven, kwam een herkenbaar migratieverhaal naar boven. Een verhaal van mensen die ver van huis balanceren tussen het verlangen om vast te houden aan wat vertrouwd is en zich tegelijk willen openstellen voor een nieuwe wereld.

Dat dubbele verlangen weerspiegelde zich in hun taalgebruik. In kranten, brieven, en postkaartjes bestonden vertrouwde Nederlandse woorden naadloos naast nieuwe Engelse invloeden. De vroege Vlaamse landverhuizers kopieerden, vertaalden, en mengden: niet enkel uit noodzaak of als een logisch gevolg, maar ook vanuit creativiteit en zelfexpressie.

Taal is meer dan enkel een communicatiemiddel, ze biedt houvast in verandering en speelt een centrale rol in hoe mensen hun identiteit vormgeven. Het Nederlands van landverhuizers groeide mee met hun traject en paste zich aan aan de realiteit waarin ze terechtkwamen. Wat begon als een Vlaamse identiteit evolueerde geleidelijk naar een Vlaams-Amerikaanse. Tussen twee talen en werelden ontwikkelden de Vlaamse migranten een uniek register, een talig spoor dat niet alleen hun verhaal vertelt, maar het ook voelbaar maakt.

• Amerika
• Canada
• migratie
• Taalverandering
• Vlaamse migranten