literatuur, samenleving, taal in memoriam

De indrukwekkende erfenis van Jozef Deleu, een vrijmoedige Vlaamse reus

Met het overlijden van Jozef Deleu verliezen de Lage Landen een van de invloedrijkste pleitbezorgers van de Nederlandse taal en cultuur. Als oprichter van Ons Erfdeel (het huidige de lage landen) en bezieler van talrijke Vlaams-Nederlandse initiatieven speelde hij een sleutelrol in de emancipatie van de Nederlandstalige cultuur, binnen én buiten de landsgrenzen. Deleu was een cultuurpoliticus zonder partijkaart: kritisch voor het misbruik van cultuur en de blinde volgzaamheid van intellectuelen en kunstenaars. Deze sociaal bewogen cultuurflamingant bouwde een blijvende nalatenschap uit.

Jozef Deleu (1937) woonde en werkte het grootste deel van zijn leven in het landelijke grensdorp Rekkem, waar Frankrijk en België elkaar raken, talen elkaar kruisen en gemeenschappen door een onzichtbare slagboom van elkaar gescheiden zijn. Een dagelijkse realiteit die Deleu al vroeg bewust maakte van hoe willekeurig en tegelijk bepalend grenzen kunnen zijn voor identiteit en cultuur.

De grens symboliseerde voor deze boerenzoon van een Franse vader en een Vlaamse moeder een dubbele identiteit: “Ik hoor bij deze kant en ik hoor bij de overkant” – een gevoelde spanning en verbinding die zijn maatschappelijke engagement en cultuurpolitiek zouden kleuren. Voor Deleu stond de grens niet enkel voor scheiding, maar ook voor ontmoeting en uitwisseling. Zijn engagement draaide om het oversteken en relativeren van grenzen, fysieke en symbolische: tussen Vlaanderen en Nederland, tussen eigenheid en diversiteit, tussen verleden en heden.

Zo groeide de grensbewoner – ondanks zijn levenslange verbondenheid met de wortels van zijn afkomst, uit tot een bruggenbouwer die de Nederlandstalige cultuur presenteerde aan de rest van de wereld.

Ons Erfdeel als cultuurpolitiek platform

Aan die landsgrens, op dat snijvlak van talen en culturen, bouwde Deleu zijn levenswerk. In 1957 richtte hij als piepjonge idealistische onderwijzer – hij was amper twintig – het tijdschrift Ons Erfdeel op, daarin aangevuurd door zijn mentor, de schrijver André Demedts. In 1970 volgde de gelijknamige stichting. Daarmee legde hij het fundament voor een onafhankelijk cultureel instituut, dat een instrument werd van en voor cultuurpolitiek, los van partijpolitieke of ideologische bindingen.

Dat was geen detail: in de verzuilde Vlaamse context van de twintigste eeuw was onafhankelijkheid een gewaagde keuze. Al maakte Deleu het zichzelf daardoor ook niet gemakkelijk. Als partijloze dissident – “ik ben van niemand” – had hij geen institutionele zuil achter zich en moest hij lange tijd op eigen kracht fondsen, netwerken en lezers mobiliseren. Maar het lukte hem vele decennia een stabiele, pluralistische organisatie uit te bouwen.

Ons Erfdeel had als missie het versterken van de Nederlandse taal en cultuur, en het bevorderen van de culturele samenwerking tussen Nederlandstaligen, waar ze ook woonden. Frans-Vlaanderen, Vlaanderen en Nederland werden daarbij als één culturele ruimte gezien, verbonden door een gedeelde taal en een gemeenschappelijk verleden.

Deleu vond dat de laaglandse cultuur ook buiten het eigen taalgebied zichtbaar en erkend moest worden. In navolging van zijn door hem bewonderde schrijver-politicus August Vermeylen verdedigde Deleu een sterke Vlaamse culturele identiteit die zich niet afsloot, maar zich in alle openheid en eigenheid presenteerde als bouwsteen binnen de brede Europese cultuur. Bovendien stelde Deleu dat een cultuur pas tot haar recht komt als ze in open dialoog gaat met andere culturen. Een dialoog die voortdurend gevoed wordt, vermeed volgens hem ook onwetendheid en misverstanden als bron van conflict.

Vanwege die ambitie om de Nederlandstalige cultuur mondiaal uit te dragen gaf Ons Erfdeel vanaf de jaren zeventig ook anderstalige publicaties uit. Met het tijdschrift Septentrion en de jaarboeken De Franse Nederlanden/Les Pays-Bas Français kwam de Nederlandse cultuur onder de aandacht van de Franstalige wereld. Met het jaarboek The Low Countries werd de hand gereikt naar de Engelstalige. Dankzij deze anderstalige initiatieven – vandaag voortlevend als de websites les plats pays en the low countries – groeide Ons Erfdeel uit tot een internationaal erkende instelling die de rijkdom en vitaliteit van de Nederlandstalige cultuur wereldwijd zichtbaar maakte. Een stevige brug tussen noord en zuid, tussen lokale traditie en internationale blik, tussen introspectie en openheid naar Europa en de wereld.

Cultuurflamingant met open vizier

Deleu noemde zichzelf consequent een cultuurflamingant en geen nationalist. “Je zult mij nooit horen beweren dat de Nederlandstalige cultuur beter is dan die van anderen”, stelde hij. “Ik geloof niet in vlaggen, ik geloof in taal.” Voor hem was de Vlaamse identiteit in de eerste plaats een taal- en cultuurproject, geen staatkundig programma. Hij geloofde dat de Vlaamse Beweging weer een cultuurbeweging moest worden in de plaats van een politieke. Voor hem vormden taal en cultuur de essentie waarop een gemeenschap haar identiteit bouwt en die mensen met elkaar verbindt. Hij was ervan overtuigd dat iedereen die in Vlaanderen woont de kans moest krijgen zich via taal en cultuur te emanciperen en te “verheffen”, zoals dat toen heette.

Ons Erfdeel werd hét symbool van zijn ambitie om cultuur als motor voor sociale en intellectuele ontvoogding in te zetten. Hij wilde het zelfvertrouwen van de Nederlandstalige gemeenschap versterken, in Vlaanderen én in Nederland. Bovendien zag hij die Vlaamse culturele identiteit niet als een gesloten bastion, maar als een dynamisch en pluralistisch gegeven, open en zelfbewust, geworteld in de Nederlandse taal en literatuur, maar steeds met de blik gericht op dialoog en uitwisseling over grenzen heen.

Die cultuurpolitieke boodschap verkondigde hij waar hij maar kon en dat maakte hem soms lastig te plaatsen. Politici vonden hem te onafhankelijk, nationalisten te weinig radicaal, en kosmopolieten te Vlaams. Maar net door die positie van vrije, kritische denker bleef Deleu relevant.

Publieke intellectueel en kritisch denker

Vanaf de jaren tachtig liet Jozef Deleu zich gelden als gezaghebbend publiek intellectueel. “Wie schrijft, moet ook zijn handen durven vuil te maken”, was één van zijn vele motto’s. Met vlijmscherpe redevoeringen en polemische publicaties zorgde hij geregeld voor ophef wanneer hij zijn licht liet schijnen op de culturele en maatschappelijke ontwikkelingen in een steeds zelfstandiger wordend Vlaanderen.

Zo gedroeg Deleu zich als een leeuw die hard kon klauwen naar mensen die volgens hem de Vlaamse zaak misbruikten voor eigen gewin en niet in dienst stelden van de gemeenschap. Zijn scherpe commentaren richtten zich tegen de zelfgenoegzaamheid, het provincialisme, de middelmatigheid en het populisme van wie in Vlaanderen aan het stuur zat. Op zijn zwarte lijst stonden kortzichtige technocraten, cynische struisvogels, platvloerse opportunisten en com­mer­çanten. “Flandrocraten en vlaamskiljons.”

Zijn bekendste scherpschrift is De pleinvrees der kanunniken, een cultuurkritische redevoering uit 1985 waarin hij fel van leer trok tegen het Vlaamse cultuurbeleid. Dat werd toen volgens hem te vaak gevoed door politieke of economische belangen (“centennationalisme”) en niet door inhoudelijke waarden in het voordeel van de cultuurmaker of het publiek.

Hij pleitte tegen cultuurbevoogding en voor de autonomie van de cultuursector en een Vlaamse cultuur die pluralistisch, en verbindend moest zijn, een vrije ruimte voor creativiteit en kritisch denken. Tot op zijn laatste dag heeft hij zich verzet tegen het instrumentaliseren van cultuur als dienstmeid van de macht, markt of marketing.

De Vlaamse intellectuelen verweet hij gemakzucht en volgzaamheid, terwijl ze hun “rebelse rol als bijsturende commentatoren van het beleid” te weinig serieus namen. Het politieke gekonkel had volgens Deleu het intellectuele leven in Vlaanderen verlamd.

Deleu was ervan overtuigd dat alleen het steeds opnieuw streven naar de hoogste kwaliteit echte menselijke, sociale en intellectuele emancipatie mogelijk maakt – voor ieder individu afzonderlijk én voor de samenleving als geheel. Zijn werk was dan ook een voortdurende uitnodiging om het cultuurdebat open te trekken richting zelfbewuste, open en verantwoordelijke culturele beleidsvoering.

Duurzame samenwerking tussen Vlaanderen en Nederland

Naast het internationaal promoten van de Nederlandstalige cultuur is Deleus grootste verdienste misschien wel dat hij als geen ander cultureel Vlaanderen en Nederland dichter bij elkaar heeft gebracht in duurzame relaties. Hij wordt beschouwd als een van de belangrijkste architecten van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking. Maar hij verdedigde de samenwerking met Nederland niet vanuit een romantisch herenigingsdenken; hij sprak liever van een verstandshuwelijk waarin de krachten worden gebundeld wanneer het praktisch, vruchtbaar en toekomstgericht is.

Met Ons Erfdeel creëerde Deleu een structureel platform waarop dat goede nabuurschap kon groeien, door tijdschriften, bijeenkomsten en projecten die grenzen letterlijk en figuurlijk overstegen. Hij begreep als geen ander dat samenwerking verder moest gaan dan symbolische ontmoetingen en goede bedoelingen.

Door zijn visie en vasthoudendheid hielp hij een duurzame infrastructuur van Vlaams-Nederlandse relaties tot stand te brengen, waarvan de impact generaties overspant en tot op vandaag voelbaar blijft. Zo stond hij aan de wieg van tientallen initiatieven met een laaglandse missie. Hij was betrokken bij de oprichting van deBuren, De Brakke Grond, de Taalunie, Poëziecentrum, Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen-Nederland, en van vele andere organisaties was hij bestuurslid, waaronder VRT.

Groot nalatenschap

Deleu werd voor zijn vele verdiensten meermaals bekroond in binnen- en buitenland. Zelf hechtte hij veel belang aan de Arkprijs van het Vrije Woord, die hem in 2020 werd toegekend. De jury prees zijn onvermoeibare inzet voor de Nederlandse taal en cultuur, altijd “wars van alle politieke beïnvloeding en autoritair populisme”. Die onderscheiding vat misschien nog het best samen waar Deleu voor stond: een onafhankelijke cultuurpoliticus die taal en cultuur zag als instrumenten van emancipatie en vrijheid.

Zijn betekenis ligt in de zeldzame combinatie van denker en doener. Deleu verdedigde de Nederlandstalige cultuur niet vanuit nostalgie of nationalistische reflexen, maar vanuit de overtuiging dat taal en cultuur mensen in staat stellen zich te ontplooien en met elkaar in dialoog te treden. Als bruggenbouwer gaf hij de Vlaamse Beweging en het cultuurbeleid in de Lage Landen een open, Europese horizon en stimuleerde hij de culturele samenwerking tussen Vlaanderen, Nederland en de wereld daarbuiten.

Wat hij nalaat, gaat veel verder dan een indrukwekkend oeuvre van essays, redevoeringen en polemieken. Als partijloze dissident in een sterk verzuild landschap bouwde hij tijdschriften, netwerken en instellingen uit die vandaag nog steeds het culturele verkeer tussen Vlaanderen en Nederland mee vormgeven. Daarmee bewees hij dat een duurzame culturele infrastructuur niet noodzakelijk op politieke macht hoeft te steunen, maar ook kan groeien uit visie, volharding en inhoudelijke overtuiging.

De relevantie van zijn gedachtegoed laat zich vandaag nog altijd voelen. In een tijd waarin het publieke debat vaak wordt herleid tot tegenstellingen en symbolenstrijd, blijft Deleus pleidooi voor kwaliteit, dialoog, onafhankelijk en kritisch denken overeind. Zijn werk herinnert eraan dat cultuur geen luxeproduct is, maar een voorwaarde voor een vrije, open en democratische samenleving. Dat is wellicht zijn belangrijkste erfenis en ons erfdeel.

• Jozef Deleu