geschiedenis interview

‘Het kapitalisme kwam vanuit de Lage Landen’: Greet De Keyser en Russell Shorto over onze invloed op Amerika

De Lage Landen hebben een belangrijke rol gespeeld in de geschiedenis van de VS, zeggen correspondent Greet De Keyser en historicus Russell Shorto. Met een invloed die tot vandaag voelbaar is: ‘Kijk wie nu in dit land woont: alles begint bij de achttien talen die je in Nieuw-Amsterdam hoorde.’

Dit gesprek begint, zoals zoveel gesprekken dit jaar, in de nasleep van nieuws uit Washington: de schietpartij op het diner van de White House Correspondents’ Association, waar president Trump en vicepresident Vance aanwezig waren. Journaliste Greet De Keyser (1963) is even terug in België en heeft net achttien uur aan één stuk gewerkt. Ze is al jaren een vertrouwd Vlaams gezicht in de Amerikaanse hoofdstad, vanwaar ze sinds 2015 verslag uitbrengt voor de commerciële zender VTM. De Keyser kent de Verenigde Staten, een land waar Europeanen vaak van buitenaf over oordelen, van binnenuit.

De Amerikaanse historicus en schrijver Russell Shorto belt in vanuit Maryland, zo dicht bij de Potomac-rivier dat hij op een heldere dag aan de overkant West Virginia ziet liggen. Met The Island at the Center of the World (vertaald in het Nederlands als Nieuw Amsterdam: De oorsprong van New York) haalde Shorto in 2004 de Nederlandse wortels van New York uit de archieven. Zijn recentste boek Taking Manhattan (2025) (vertaald in het Nederlands als De geboorte van New York: Hoe het Nederlandse Manhattan in Engelse handen kwam) verbreedt dat verhaal met inheemse en Afrikaanse perspectieven.

Nu de Verenigde Staten hun tweehonderdvijftigste verjaardag vieren, vragen we ons af welke invloed de Lage Landen hebben gehad op de Amerikaanse geschiedenis, en hoe die vandaag doorwerkt.

Russell, je eerste boek over New York begint in het archief. De vroege geschiedenis van New York was beschikbaar, maar niet voor iedereen leesbaar: alles was in het Nederlands. Welke gevolgen had dit?

SHORTO: “Wat we weten over koloniaal New York komt tot ons door Britse ogen omdat de Engelsen de kolonie in 1674 voorgoed van de Nederlanders overnamen. Geschiedenis wordt geschreven door de winnaars. Dat drong pas geleidelijk tot me door, toen ik rond 2000 voor het eerst met dat oorspronkelijke, Nederlandse materiaal begon te werken.”

Maakt dat een groot verschil voor het bredere verhaal van Amerika?

SHORTO: “Enorm. Als het Amerikaanse verhaal begint bij Nieuw-Engeland, Boston en de Puriteinen, dan wordt het een theologisch verhaal: uitverkorenen die naar het Beloofde Land komen, de shining city upon a hill. De eerste Amerikaanse drukpersen stonden in New England, en de eerste boeken werden geschreven door de kinderen van de Engelse kolonisten. Het puriteinse verhaal werd het verhaal dat Amerika leerde. Van daaruit was het geen lange weg naar Manifest Destiny, de gedachte dat God de onderneming goedkeurde en de aanspraak op het hele continent. Dat is een America First-verhaal. Het is een christelijk-nationalistisch narratief. En het is de afgelopen jaren spectaculair heropgevist.”

“Maar als je het Amerikaanse verhaal vertelt vanuit Nieuw-Amsterdam, Nieuw-Nederland, Lower Manhattan… Daar werden minstens achttien talen gesproken. Zoals ik graag zeg: New York was al New York vóór het New York heette.”

Wat zegt dat over die vroege samenleving?

SHORTO: “Ze was gebouwd rond handel, vermenging en een relatieve vorm van religieuze verdraagzaamheid. Relatief, want er was slavernij – hoe tolerant kun je genoemd worden als er slaven zijn? Maar het was wel een samenleving als een smeltkroes. Tegelijk brachten de Nederlanders de bouwstenen van het kapitalisme met zich mee: het aandelensysteem, de infrastructuur van handel en vermogen. Als je tolerantie, pluralisme en kapitalisme samenneemt, heb je niet alleen een recept voor New York, maar voor Amerika als geheel. Kijk je zo, dan krijg je een fundamenteel ander beeld van wat dat land in de kern is.”

Greet, jij groeide op in België. Kende jij dit verhaal?

DE KEYSER: “Nee. Je weet wel vaag dat de Nederlanders daar waren, maar de Belgische schoolboeken zeggen er niets over. België bestond ook pas vanaf 1830, lang nadat dit alles speelde. Het is dus geen onderdeel van de retoriek over het ontstaan van dat nieuwe land. Pas wanneer je naar de VS verhuist en je werkelijk in de geschiedenis verdiept, hoor je het hele verhaal.”

“Als je trouwens gaat uitzoeken wat de Belgische rol was in het verhaal van Amerika, vind je niet onmiddellijk iets om trots op te zijn. De immigranten uit België waren in de negentiende eeuw grotendeels de mensen die de jonge Belgische staat kwijt wilde. Rond 1850 besloot de premier letterlijk de armste mensen op boten te zetten en naar Amerika te sturen, omdat ze de samenleving te veel kostten. Vaak waren het verpauperde boeren, geen mensen die vluchtten voor religieuze vervolging.”

“Wie de kaart van de VS bekijkt, ziet veel plaatsnamen uit België: Brussel, Namen, Gent, Antwerpen. Maar de verhalen achter die plaatsen zijn niet allemaal heldhaftig. Net zoals Ellis Island, dat zo graag de poort naar de vrijheid heet, dat ook lang niet altijd was. Mensen werden er getest, onderzocht, gecontroleerd, soms teruggestuurd om willekeurige redenen. Ze werden behandeld als vee. Ook dat is een deel van het verhaal van Amerika.”

SHORTO: “Als ik even mag aanvullen: ook vóór 1830 was de bijdrage vanuit de Zuidelijke Nederlanden fundamenteel. Nieuw-Nederland werd gesticht in 1624 en omvatte grote delen van wat nu New York, New Jersey, Connecticut, Delaware en Pennsylvania is, met Nieuw-Amsterdam als hoofdstad. De kolonie had moeite om kolonisten te vinden, en de eerste lading bestond bijna volledig uit Walen: mensen uit de Zuidelijke Nederlanden die naar Amsterdam waren getrokken op zoek naar werk.”

“En dan is er natuurlijk ook de Tachtigjarige Oorlog. Toen de Spanjaarden de Zuidelijke Nederlanden binnenvielen, volgde een massale migratie naar Amsterdam – in het bijzonder uit Antwerpen. Die mensen brachten kapitaal, vakkennis en een commercieel netwerk met zich mee. Als ik dat vertel op een feestje tegen een Nederlander en een Belg, dan zegt de Nederlander: wij hebben het kapitalisme uitgevonden. Waarop de Belg antwoordt: nee, dat waren wij. Maar we woonden op dat moment toevallig in Amsterdam.”

Greet, jij bekeek ook de rol van België in de Amerikaanse Burgeroorlog. Wat leerde je daarvan?

DE KEYSER: “Dat het geen eenduidig verhaal is, en dat het ongemakkelijk is. Er waren Belgen die voor de Unie vochten, zelfs officiersrangen bekleedden. Maar er waren andere Belgen die volledig aan de kant stonden van de Zuidelijke Staten, de Confederatie en de slavernij. Het comfortabele migrantenverhaal – wij kwamen, wij werkten, wij maakten het – versluiert dat.”

“En dan is er ook het minder bekende relaas van Leopold I. Tijdens de Burgeroorlog probeerde hij de Confederatie te steunen omdat de katoenindustrie door dat conflict stervende was: Gent zat te wachten op katoen. Er is documentatie die aantoont hoe ver hij daarin ging. Hij had ook zijn eigen imperiale droom: zijn dochter als keizerin van Mexico, zijn schoonzoon als keizer. Hij had de steun van de VS nodig, maar vooral ook van de Confederatie.”

Die verhalen staan aan geen van beide kanten van de oceaan centraal in de schoolboeken. Toeval?

DE KEYSER: “Neen, dat is het nooit. Elk land selecteert de geschiedenis die het over zichzelf wil vertellen. Kijk wat er nu in de VS gebeurt: scholen mogen hun geschiedenisboeken niet meer gebruiken omdat Trump besloten heeft dat de Amerikaanse geschiedenis herschreven moet worden. Musea moeten hun presentatie van de geschiedenis aanpassen: hoe slavernij wordt voorgesteld, hoe Afro-Amerikaanse geschiedenis wordt onderwezen… Het blijft tot vandaag betwist.”

SHORTO: “In politieke conflicten is controle over de geschiedenis altijd deel van de strijd. Ik schreef zo’n vijfentwintig jaar geleden voor The New York Times Magazine over religieus rechts in Amerika. Wat me toen opviel, was dat ze hun energie niet alleen in het Witte Huis staken, maar ook in schoolraden. Het bijzondere strijdtoneel was de Texas State Board of Education. Door de manier waarop de leerboekenmarkt in Amerika werkt, heeft Texas een buitensporige invloed op wat kinderen in het hele land leren.”

“Een prominent lid van dat bestuur, een uitgesproken evangelische tandarts, gebruikte het woord christendom – een bijna middeleeuws woord. Toen klonk dat marginaal. Nu hoor je vergelijkbare taal dicht bij het centrum van de macht. Veel van wat nu onder Trump opduikt – dat Amerika in de kern een christelijke natie is, dat alle founding fathers christenen waren – was twintig jaar geleden al in Texas aan de gang.”

Dat brengt ons bij iets wat Europeanen heel moeilijk kunnen inschatten: hoe diep zit religie in Amerika geworteld?

DE KEYSER: “De founding fathers haalden veel van hun ideeën uit Europa – ze reisden ernaartoe, leerden de ideeën van de Verlichting. Dat deel van het vroege Amerikaanse denken snappen Europeanen goed, omdat we die waarden delen. Maar daarna splitst het. In het Zuiden klonk het: laat ons met rust, wij zijn hier bij de gratie Gods, dat is genoeg. We hebben geen inmenging van een federale overheid nodig. In het Noorden was het meer: ik denk dus ik ben, ik heb God niet nodig om te bouwen of uit te vinden. Die kloof is nooit verdwenen. De Biblebelt ligt niet voor niets in het Zuiden.”

SHORTO: “Ik zeg altijd dat er al sinds de zeventiende eeuw twee Amerika’s zijn, en gedurende het grootste deel van de geschiedenis negeerden Amerikanen aan beide kanten die kloof. Met de Fourth of July, vlaggen, rood-wit-blauw naaien ze veel aan elkaar, zodat het lijkt alsof er één land is. Maar het zijn fundamenteel twee verschillende landen die diep in de kern een hekel aan elkaar hebben. Als je je afvraagt waarom een politieke discussie in Amerika vastloopt, is het antwoord bijna altijd: je begint te laat. Achter elke mening zit een heel fundament van veronderstellingen. Om het echte meningsverschil te begrijpen zou je helemaal naar het begin moeten terugspoelen. En dan vind je weinig gemeenschappelijke grond.”

Jullie hebben het allebei over blinde vlekken van Amerika. Zijn die van Europeanen even groot?

DE KEYSER: “Europeanen denken vaak dat ze Amerika begrijpen omdat het overal aanwezig is. Ze lezen Amerikaanse kranten, worden omringd door Hollywood-films, televisie, muziek en commentaar uit de VS. Maar als ik Europeanen zeg dat Amerikanen in de kern heel conservatief zijn, kijken ze me aan alsof ik iets raars zeg. In België en Nederland is Amerika nog altijd het land van de vooruitgang en de vrijheid. Dat beeld stamt uit de naoorlogse periode.”

SHORTO: “Ik zeg graag het omgekeerde aan Amerikanen: dat Nederlanders eigenlijk tamelijk conservatief zijn. En die vinden dat compleet onbegrijpelijk, want ze denken aan de coffeeshops en aan euthanasie.”

“Ik had overigens een Nederlandse vriend die van Amerika hield, de International Herald Tribune las en uitstekend Engels sprak. Plots vroeg hij me: wat betekent dude eigenlijk? Dat zegt alles. Hij kende de wetten die in het Congres werden besproken, maar hij was nooit een Texaanse bar binnengelopen.”

DE KEYSER: “(lacht) Precies. Je kunt ongelooflijk goed geïnformeerd zijn over Amerika en toch blind zijn voor wat het land werkelijk is op straatniveau.”

Russell, je nieuwste boek Taking Manhattan is een ander soort geschiedenis dan je eerste. Hoe is die verschuiving tot stand gekomen?

SHORTO: “The Island at the Center of the World verscheen tweeëntwintig jaar geleden. Als je Taking Manhattan ernaast legt, zie je dat het boek bewust niet alleen een Europees verhaal is. Het is ook een Native American-verhaal én een Afrikaans verhaal. Zo zijn wij veranderd, zo ben ik veranderd. Het is niet meer zomaar één geschiedenis – ik zie de dingen nu als veel meer gelaagd. En elke laag is op zichzelf al ingewikkeld: het Europese verhaal is meervoudig, het inheemse verhaal is meervoudig – de stammen spraken andere talen en hadden totaal verschillende perspectieven op elkaar. Het Afrikaanse verhaal evenzeer. Als je dat allemaal mengt, wordt het verwarrend. Maar eindeloos interessant.”

DE KEYSER: “Hetzelfde geldt voor Europa. De EU bestaat pas kort. België bestond niet, de Lage Landen hadden een andere vorm, het Britse Rijk veranderde. Praten we ooit over de Perzische invloed op Europa in de recente geschiedenis? Het is altijd hetzelfde: je ontdekt dat je nooit genoeg weet.”

Tot slot: tweehonderdvijftig jaar Amerika. Is het glas halfvol of halfleeg?

DE KEYSER: “Halfvol. Het is een verjaardag die gevierd mag worden, ook in Europa. Van hier stuurden we mensen naar Amerika om veel redenen: vervolgde protestanten, arme mensen, boeren zonder toekomst. Het waren niet altijd ‘de besten’, maar dat is ook het menselijke verhaal: mensen trekken naar plaatsen waar het leven mogelijk lijkt, waar kunst is, literatuur, werk, waardigheid. Wat tweehonderdvijftig jaar geleden begon, was ook een daad van delen: wij hebben land, kom hier wonen. Die gedachte – delen wat je hebt om samen sterker te worden – is nog altijd relevant. Ook nu Trump van Europa een conservatieve spiegel probeert te maken van zijn Amerika.”

SHORTO: “Als ik denk aan wat echt blijft, kom ik altijd weer terug bij die achttien talen die in Nieuw-Amsterdam werden gesproken. Dat was het beginpunt. Kijk naar wie er nu in dit land woont, wie er bij inburgeringsceremonies zit – dat is de directe erfenis van die achttien talen. De mensen die denken dat ze de klok kunnen terugdraaien, zijn een paar decennia te laat.”

• Amerika
• Greet De Keyser
• New York
• Russell Shorto
• Verenigde Staten