geschiedenis recensie

Hoe de Belgische universiteiten weerstand boden tegen de Duitse bezetter tijdens WOII

Toen de Duitsers België bezetten in 1940, wilden ze ook de universiteiten controleren. Dat lukte maar half, dankzij een uitzonderlijke academische solidariteit en de moedige houding van de Leuvense rector Honoré Van Waeyenbergh.

Op de Gentse, de Leuvense en de Luikse universiteitscampussen herinneren gedenkplaten eraan dat studenten van de Brusselse universiteit er hun opleiding mochten verderzetten nadat hun eigen instelling op 25 november 1941 had beslist om de deuren te sluiten. De aanleiding daartoe was dat de Duitse bezetter er, tegen de zin van het bestuur, een aantal Nieuwe Orde-gezinde hoogleraren wilde benoemen. Die aanstellingen waren bedoeld om dat intellectueel centrum van vrijzinnig humanisme in de Belgische hoofdstad te heroriënteren op maat van het nationaalsocialisme. Dat vormde op zijn beurt een onderdeel van een breder Duits plan om het academisch landschap in België ideologisch en organisatorisch te herstructureren – al kwam daar de facto nauwelijks iets van in huis.

De Université Libre de Bruxelles (ULB) lag – meer dan de drie andere universiteiten – onder vuur van de bezetter, vanwege de sterke connectie met de vrijmetselarij en het hoge aantal Joodse hoogleraren en studenten. Met het opschorten van haar werking voorkwam de Brusselse universiteit dat zij – nog meer dan tijdens het voorgaande anderhalf jaar – dingen zou moeten slikken die haar principes verder zouden uithollen. De rijksuniversiteiten van Gent en Luik en de katholieke universiteit in Leuven opteerden elk op hun manier voor een middenweg en bleven open.

Onder impuls van de Leuvense rector Honoré Van Waeyenbergh manifesteerde zich al snel na de sluiting van de ULB een opmerkelijke interuniversitaire collegialiteit. Van de 3.125 studenten die voor het academiejaar 1941-’42 waren ingeschreven in Brussel, verkasten er respectievelijk 100, 583 en 300 naar Gent, Leuven en Luik. De Leuvense universiteit hief de voorwaarde dat men katholiek moest zijn om er te studeren tijdelijk op, met de goedkeuring van het hoofd van de inrichtende macht, aartsbisschop Ernest-Joseph Van Roey. De Brusselse hoogleraar geneeskunde Albert Pierre Dustin bedankte Van Waeyenbergh in een brief voor wat hij omschreef als “un splendide exemple de solidarité universitaire, de vertues civiques et d’union nationale”. De rectoren van Gent, Leuven en Luik kwamen in het voorjaar van 1942 ook nog succesvol tussenbeide om hun Brusselse collega en zeven leden van diens bestuur uit de gevangenis te halen.

Een regelrechte confrontatie tussen de Belgische universiteiten en het Duitse bezettingsbestuur kwam er in de loop van 1942, toen die laatste de verplichte tewerkstelling invoerde – eerst in eigen land en daarna ook in Duitsland. “De bezetter heeft een groeiend tekort aan arbeidskrachten voor zijn oorlogsindustrie, omdat veel Duitse mannen aan het front vechten en zij dus vervangen moeten worden door andere, veelal buitenlandse arbeidskrachten. Om dit tekort aan te vullen worden arbeiders uit bezette gebieden, zoals België, Frankrijk en Nederland, naar Duitsland gestuurd”, vat historicus Bert Cornelis (1960) het samen in zijn uitstekende monografie De rector. Een universiteit in het verzet (1940-1944). Die maatregelen leidden in België tot een breed gedragen protest door diverse instanties en stimuleerden het – tot dan toe in omvang relatief beperkte – georganiseerde verzet.

Omdat de verplichte tewerkstelling niet gold voor studenten aan universiteiten en hogescholen, steeg het aantal inschrijvingen behoorlijk. De collaboratiepers dikte die cijfers nog aan en wees erop dat wie studeerde – en meestal uit een bemiddeld milieu afkomstig was – zo een voorkeursbehandeling genoot. Als gevolg daarvan bepaalden de bezettingsautoriteiten in februari 1943 dat alle eerstejaars een werkstage van een half jaar moesten doorlopen vooraleer ze tot de examens werden toegelaten. Toen de rectoren weigerden de namenlijsten van de eerstejaars te bezorgen en studenten protesteerden, reageerde de Duitse bezetter met gewelddadige acties in collegezalen. Finaal dreigden ze ermee dat de universiteiten zouden worden verplicht om te sluiten.

Maar de Leuvense rector Van Waeyenbergh bleef de Leuvense inschrijvingslijsten verborgen houden en werd op 5 juni 1943 aangehouden in zijn bureau in de universiteitshal en opgesloten in de gevangenis van Sint-Gillis (Brussel). De leiding van de Leuvense universiteit werd de dag nadien toevertrouwd aan vicerector Leo Suenens, de latere aartsbisschop van Mechelen-Brussel.

Op 30 juni werd Van Waeyenbergh veroordeeld tot achttien maanden celstraf, maar na demarches vanuit diverse hoeken, onder meer door het koningshuis, kwam hij al vrij na twee maanden. Zijn collega’s-rectoren en de voorzitter van de Universitaire Stichting, die Van Waeyenberghs moedige houding bijzonder waardeerden, hadden een protestbrief gericht aan Alexander von Falkenhausen, de hoogste militaire bevelhebber in België. “Hoewel Reeder (Von Falkenhausens rechterhand, NVC) de rector liet opsluiten, plooide hij uiteindelijk voor de macht van de kerk in België, waarmee hij liever in vrede dan in oorlog leefde”, schrijft Cornelis. Eggert Reeder wilde ook niet het risico lopen dat Van Waeyenbergh, wiens gezondheidstoestand in de gevangenis achteruitging, er onder zijn verantwoordelijkheid zou overlijden.

Ondertussen was op 28 juni 1943 het besluit uitgevaardigd dat men om toegelaten te worden tot de universiteit (voor de eerstejaars) of overgangsexamens te doen, een bewijs van arbeidsprestaties van minimaal een jaar in België of in Duitsland moest kunnen voorleggen. Maar de rectoren van Gent en Luik en de Leuvense vicerector lieten die controles niet uitvoeren. Toch voldeed de meerderheid van de eerstejaarsstudenten, uit angst voor sancties, aan de verplichte tewerkstelling. Voor de Duitsers, die verdere problemen wilden vermijden in een voor hen geleidelijk problematischer wordende oorlogssituatie, volstond die ietwat hybride realiteit.

Honoré Van Waeyenbergh werd in 1950 erkend als burgerlijk weerstander en in 1952 als politiek gevangene. Na de Tweede Wereldoorlog mocht hij zich verheugen in een groot maatschappelijk krediet. Die versterkte positie gebruikte hij vooral om de expansie van de Leuvense universiteit te bevorderen, tot hij in 1962 – mede op basis van de door hem ingevoerde leeftijdsgrens van zeventig jaar voor professoren – met pensioen werd gestuurd door de Belgische bisschoppen.

De rector van Bert Cornelis is een goed geïnformeerde, kritische en genuanceerde reconstructie van een minder bekend aspect van de geschiedenis van België tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ze reveleert dat ook in moeilijke omstandigheden – of misschien precies dan – humaniteit, solidariteit en medemenselijkheid het verschil kunnen maken, uiteraard in combinatie met een weloverwogen strategie en netwerking.

Voor zijn studie baseerde Cornelis zich in belangrijke mate op wat bewaard is in diverse Belgische en Duitse archiefinstellingen, en vaak niet eerder werd geconsulteerd. De ex-journalist bedankt de archivarissen met naam en toenaam, een attentie die de betrokkenen ongetwijfeld bijzonder zullen waarderen – een aantal van hen werkt in niet al te comfortabele (financiële) omstandigheden. Cornelis’ vaststelling dat “wie geschiedenis schrijft, niet kan zonder archieven”, is dan ook veel meer dan een cliché.

Bert Cornelis, De rector. Een universiteit in het verzet (1940-1944), Manteau, Antwerpen, 2026, 303 p.

• Tweede Wereldoorlog