de franse nederlanden, samenleving

Directeur Elien Declercq: ‘Beoordeel me maar op de meerwaarde die Eurometropool heeft voor de grensregio’

Ze ruilde academische reflectie in voor een loopbaan met concrete impact. En ze ziet grenzen niet als harde scheidingslijnen maar als werkbare realiteiten. Maak kennis met Elien Declercq, sinds een jaar directeur van de Eurometropool Lille-Kortrijk-Tournai. ‘Cultuur is een toegangspoort.’

In maart 2025 ging Elien Declercq van start als directeur van de Eurometropool: het begin van een heuse roetsjbaan. Het agentschap had al een tijd zonder directeur gefunctioneerd en verschillende functies stonden open. “Het was meteen erin springen”, vertelt ze met een brede glimlach. “Er waren dossiers blijven liggen, posten die ingevuld moesten worden, en tegelijk moest het budget worden opgemaakt.” Dat budget moest bovendien volgens het Franse boekhoudsysteem worden opgesteld. Op haar tweede werkdag trok ze al naar de trésorerie in Rijsel, een gedecentraliseerde afdeling van de Franse staat, gewapend met een doos chocolaatjes en een lange lijst vragen.

Naast financieel en administratief orde op zaken stellen kwamen er ook nog een verhuis (waarbij het hele team van negen mensen op één locatie kwam te zitten) én de herstructurering van de archieven bij. “Ik wist wel waar ik aan begon, maar als je er dan plots middenin zit, is het toch nog net iets anders. Het kwam allemaal tegelijk.”

Handen schudden en koffiedrinken

Haar eerste prioriteit was duidelijk: het agentschap organisatorisch op orde zetten. De tweede prioriteit: de veertien financierende partners afzonderlijk ontmoeten. Dat zijn veertien overheden uit Frankrijk en België: van de Franse staat en het Département du Nord tot de provincie West-Vlaanderen en diverse intercommunales. “Voor mij was het belangrijk om elke partner persoonlijk te zien en te luisteren: wat verwachten zij van de Eurometropool?”

Daarna volgde een ronde door de grensregio om het brede stakeholderveld te leren kennen: burgemeesters, lokale besturen, middenveldorganisaties. “De eerste maanden was ik zoet met handen schudden en koffiedrinken”, glimlacht ze.

Het voordeel was dat ze het Franse netwerk al goed kende vanuit haar vorige functie bij de provincie West-Vlaanderen, waar ze jarenlang het beleid met Noord-Frankrijk opvolgde. Vooral de Franse collega’s waren vertrouwd. Maar ook aan Vlaamse zijde kende ze veel mensen; in Wallonië investeerde ze bewust in nieuwe contacten.

De grootste nieuwigheid was de eindverantwoordelijkheid over een volledig agentschap. “Alles komt samen: personeel, administratie, budget, strategie. Maar ik doe het heel erg graag. En gelukkig kan ik rekenen op een ervaren en gemotiveerde equipe.”

Grenzen als rode draad

De grensregio is geen toevallig werkdomein, maar eerder een constante in haar leven. Aan de KU Leuven (campus Kulak Kortrijk) werkte ze vijf jaar als onderzoeker en doctoreerde ze over de migratie van Belgen naar Noord-Frankrijk in de negentiende eeuw. Het thema van mobiliteit over grenzen heen was dus al vroeg aanwezig. Die fascinatie gaat zelfs verder terug. Op haar vijftiende verbleef ze alleen in een Frans gastgezin om haar Frans te perfectioneren. Ze studeerde Romaanse talen (Frans en Spaans) en trok tijdens haar studies een jaar naar Spanje. Daar leerde ze niet alleen de taal en cultuur kennen, maar ook haar echtgenoot, afkomstig uit Colombia. “Thuis is de voertaal Spaans, professioneel voornamelijk Frans”, klinkt het. “Ik heb altijd al over de grens gekeken. Ik kan me geen job voorstellen zonder die internationale contacten.”

Grenzen zijn voor Elien Declercq dan ook geen harde scheidingslijnen, maar werkbare realiteiten. Al komt daar soms wel wat kneedbaarheid aan te pas.  “Cultuurverschillen zijn reëel, maar ook verrijkend. Vlamingen willen snel beslissen en vooruitgaan; Fransen hebben meer tijd nodig om een project te laten rijpen. Maar als ze eenmaal mee zijn, kan er veel gerealiseerd worden.”

Ze verwijst naar de uitspraak van Pierre Mauroy, een van de founding fathers van de Eurometropool: “Pour faire du transfrontalier, il faut de l’audace et de la patience.” Durf en geduld. Dat vat grensoverschrijdend werken perfect samen.

Van pioniersfase naar pragmatische fase

De Eurometropool werd opgericht in 2008, in een context van uitgesproken Europees optimisme. Declercq: “Het Schengenverdrag, de metropoolgedachte, Rijsel als culturele hoofdstad van Europa. Het was een tijd van euforie en expansie.”  Het agentschap kwam er na een Frans-Belgisch parlementair rapport uit 2005, geïnitieerd door de toenmalige Franse premier Jean-Pierre Raffarin. Dat rapport bracht de administratieve en juridische grensobstakels in kaart en pleitte voor een juridische grensoverschrijdende structuur. De Europese Commissie werkte daarop het EGTS-instrument uit: Europese Groepering voor Territoriale Samenwerking. De Eurometropool werd de allereerste EGTS van de Europese Unie, een pioniersproject.

Vandaag bestaan er meer dan negentig EGTS’en in Europa. De Eurometropool blijft echter een referentiepunt, een soort laboratorium waar andere regio’s komen kijken hoe samenwerking kan worden georganiseerd. Maar de context is veranderd. Waar vroeger de nadruk lag op uitstraling en symboliek, is er vandaag een duidelijke vraag naar tastbare resultaten, meent Declercq. Mobiliteit, waterkwaliteit, arbeidsmarkt, economische samenwerking; burgers verwachten concrete oplossingen. “Men zit nu in een pragmatische fase. Minder grote discours, meer oplossingen.”

Soms onzichtbaar, altijd praktisch

De Eurometropool positioneert zich als facilitator en versneller. “Ze neemt geen bevoegdheden over, maar brengt actoren samen en zet dossiers in beweging.” Declercq neemt er als concreet voorbeeld een praktisch informatieboekje voor grensarbeiders bij, ontwikkeld samen met de regio Grand Est. Het legt helder uit wat iemand moet doen om aan de andere kant van de grens te werken: sociale zekerheid, ziekteverzekering, ontslagprocedures. Eenvoudige symbolen, korte teksten, logische volgorde. “Dat is een echte meerwaarde. Wij zijn de enigen die dat op die manier doen.”

Andere voorbeelden zijn minder zichtbaar maar minstens even belangrijk: een warmtenetproject waarbij restwarmte uit Rijsel grensoverschrijdend kan worden benut in Menen. Of een dossier rond watervervuiling waarbij via diplomatieke kanalen beweging werd gecreëerd. “Je moet je weg kennen in de administratieve mallemolen en juridische bevoegdheden”, zegt ze. “En geduld hebben”, weer met die glimlach.

Van reflectie naar impact

Voor ze bij de Eurometropool aan de slag ging, publiceerde Declercq over negentiende-eeuwse migratie, gaf ze les en bouwde een internationaal netwerk uit. Toch miste ze iets. “Op een bepaald moment vroeg ik mij af: wie leest dit? Wat is de impact?” Ze voelde geen uitgesproken roeping voor het lesgeven en miste tastbare maatschappelijke impact.

Toch blijft ze overtuigd van het belang van humane wetenschappen. Empathie, historisch inzicht, culturele gevoeligheid, die kwaliteiten zijn volgens haar broodnodig in bestuur en politiek. “In een maatschappij waarin alles onmiddellijk nuttig en arbeidsmarktgericht moet zijn, vergeten we soms hoe belangrijk geletterdheid, nuance en inlevingsvermogen zijn.”

Cultuur als fundament van gedeelde identiteit

Cultuur neemt in haar visie dan ook een centrale plaats in. Niet als randthema, maar als fundament. “In 2014 waren er via Interreg geen subsidies meer mogelijk voor cultuur. Dat heeft een leegte gecreëerd”, stelt Declercq. Een leegte die Eurometropool hielp vullen. “We hebben net daardoor meer ingezet op het brede culturele netwerk. Zo ontstond een grensoverschrijdend cultureel atelier, dat vandaag een stevig netwerk vormt van Vlaamse, Waalse en Franse actoren.”

Daaruit groeide het initiatief ‘Hour Culture’: een laagdrempelig concept waarbij deelnemers één uur lang samen een culturele instelling bezoeken, een museum, tentoonstelling of podium, afwisselend in Frankrijk, Vlaanderen of Wallonië. Zo was men bijvoorbeeld te gast in het Palais des Beaux-Arts de Lille voor een tentoonstelling rond Vlaamse Meesters. Na het bezoek volgt telkens een netwerkmoment. “Het concept is eenvoudig: één uur cultuur, van 18 tot 19 uur. Maar de impact is groot. Nieuwe samenwerkingen ontstaan, kleine projecten groeien spontaan. Wij hoeven dat niet altijd zelf te coördineren. Als wij mensen samenbrengen en zij vinden elkaar, dan is dat al winst.”

De Eurometropool is bovendien sinds het begin partner van het NEXT Festival. Dat grensoverschrijdende podiumkunstenfestival ziet zij als een hefboom. Er wordt onderzocht hoe culturele evenementen kunnen worden gekoppeld aan socio-economische netwerkmomenten, bijvoorbeeld met toeristische of economische actoren. Dit laatste was een voorstel van Eurometropool-voorzitter Jean-Luc Crucke. “Cultuur is een toegangspoort. Via cultuur leer je de ander kennen. Dat creëert vertrouwen. En vertrouwen is de basis van verdere samenwerking.”

In deze tijd, waarin overheden onder meer besparen op cultuur, ziet Declercq juist de noodzaak om middelen te bundelen. “In het Frans spreekt men van mutualiser. Door samen te investeren, kunnen projecten toch gerealiseerd worden.” Ze is er rotsvast van overtuigd dat cultuur helpt bij het vormen van een gedeelde identiteit in de regio. Niet door een uniforme identiteit op te leggen, maar door herkenning en wederzijds begrip te stimuleren.

Politieke realiteit en institutionele complexiteit

Grensoverschrijdende samenwerking wordt sterk beïnvloed door verkiezingscycli en institutionele verschillen. Het voorzitterschap van de Eurometropool is strikt paritair: vijftig procent Frans, vijftig procent Belgisch; binnen België vijftig procent Vlaams, vijftig procent Waals. Het rouleert bovendien snel. “Dat betekent dat continuïteit niet vanzelfsprekend is. Op het moment dat een voorzitter volledig ingewerkt is, loopt het mandaat soms alweer af”, zegt Declercq.

Bovendien verschillen bevoegdheden fundamenteel tussen beide landen. Waar de provincie West-Vlaanderen persoonsgebonden bevoegdheden verloor sinds 2018, werden Franse departementen juist versterkt op sociaal vlak. Dat zorgt ervoor dat bij één dossier vaak meerdere overheden betrokken moeten worden. Toch voelt Declercq vandaag een bredere wil om tot oplossingen te komen. “Ik heb de indruk dat we stap voor stap vooruitgaan. Maar het klopt, het is werk van lange adem.”

Haar functie heeft geen vast eindmandaat. Maar op de vraag waarop men haar mag afrekenen, antwoordt ze helder: “Als de veertien partners zeggen dat de Eurometropool een meerwaarde is. Dat wij helpen om dossiers vooruit te brengen. Dat ze voelen: dankzij dit agentschap werken we beter samen. Als dat niet lukt, mogen ze mij daarop beoordelen.”

Declerqs parcours toont een duidelijke lijn: van academisch onderzoek over migratie, over beleidswerk bij de provincie, tot het directeurschap van een grensoverschrijdend agentschap: “Altijd draait het om bruggen bouwen.” Met een portie durf én het nodige geduld.

• Elien Declercq
• Eurometropool Lille-Kortrijk-Tournai
• grensoverschrijdende samenwerking