de franse nederlanden, kunst

Voor topwerken van Rubens, Bruegel en De Keyser moet je in Noord-Frankrijk zijn

Ooit maakten steden als Tourcoing, Douai, Bailleul en Lille deel uit van de Nederlanden. Dat gemeenschappelijke verleden blijft bewaard in hun museale collecties, die meesterwerken bevatten van vermaarde Vlaamse en Hollandse schilders en beeldend kunstenaars van de veertiende tot achttiende eeuw. Florian Terryn gaat op verkenning.

De grote Belgische en Nederlandse musea zijn vermaard om hun Vlaamse en Hollandse meesterwerken, maar vaak vergeten we dat ook Noord-Frankrijk een opmerkelijke nalatenschap uit deze kunsttraditie bewaart. De collecties stammen uit de tijd dat deze streek één gebied vormde met de Nederlanden, waarna de commerciële en culturele uitwisseling nog lang bleef doorgaan. De brede waaier gaat van Vlaamse primitieven over verfijnde zeventiende-eeuwse stillevens tot meer hedendaagse stukken. Een selectief overzicht van meesterwerken uit een aantal van deze musea ver van de platgetreden paden. Van Tourcoing naar Douai, van Cassel naar Bergues, en niet te vergeten Valenciennes, Bailleul en Lille: een rondreis door de Lage Landen… in Frankrijk!

MUba Eugène-Leroy (Tourcoing): etsen van Rembrandt

We beginnen onze omzwerving in het MUba Eugène-Leroy in Tourcoing (historische Nederlandse naam: Toerkonje), dat voor liefhebbers van Vlaamse en Nederlandse kunst veel verrassingen in petto heeft. Het museum brengt schilderijen en prenten samen, en geeft zo een complementair beeld van de picturale tradities in de Lage Landen.

Bij de schilders zitten klinkende namen als David Teniers de Oude, van wie we dorpstaferelen zien die uit het dagelijkse Vlaamse plattelandsleven gegrepen zijn, of Frans Francken de Jongere, gespecialiseerd in levendige historische tableaus. De verfijnde bloemstillevens van Daniël Seghers hebben een delicate toets, terwijl de doeken van de Antwerpse meester Theodoor Rombouts opvallen voor hun caravaggisme en dramatiek. Kijk maar naar het het olieverfschilderij De bekerdrager – Allegorie van de matigheid: een elegante en tegelijk moreel geladen compositie, waarin het beheerste gebaar van de schenker de deugd der matigheid verzinnebeeldt, die bij de zeventiende-eeuwse humanisten hoog aangeschreven stond.

Maar de echte schatten van het MUba zijn de gravures, waarin de laaglandse kunstenaars evenzeer uitblonken als in de schilderkunst. Kijken we maar naar de vindingrijke composities van Hendrik Goltzius, die het maniërisme virtuoos beheerste, of naar de lichtende landschappen van Jan Both en Nicolaes Berchem, die Italiaanse inspiratie ademen. Hoogtepunten in het parcours zijn de expressieve etsen van Rembrandt, waarin het chiaroscuro lijkt te zinderen op het papier.

Op die manier toont het MUba dat de rijkdom van de Vlaamse en Nederlandse kunst op verschillende dragers gestalte heeft gekregen. Tourcoing is dan ook een verplichte halte voor wie de laaglandse kunst in zijn volle verscheidenheid wil begrijpen.

Museum voor Schone Kunsten (Valenciennes): Vlaams caravaggisme

We verlaten de Leievallei richting Henegouwen en komen in Valenciennes (historische Nederlandse naam: Valencijn). De bijna tweehonderd schilderijen in het Museum voor Schone Kunsten herinneren eraan dat Valenciennes lang bij het graafschap Henegouwen en later bij de Spaanse Nederlanden hoorde.

Een van de meesterwerken is de monumentale triptiek Marteldood van de H. Stephanus van Peter Paul Rubens. De lichamen op het doek zien er springlevend uit en baden in dramatisch licht. Ernaast hangt Sint-Eligius aan de voeten van Madonna, een aangrijpend schilderij van Gerard Seghers in de stijl van het Antwerpse caravaggisme.

Mogen er ook zijn: de werken van Vlaamse primitieven als Jan Provoost, een Brugs schilder met verfijnde stijl, volgeling van “de prins der verluchters” Simon Marmion. Bij de Nederlanders zien we stillevens van Cornelis de Heem, waarin teer glaswerk, fijne gerechten en kostbaarheden de tafel vullen, getuigend van de Hollandse zin voor sobere en tegelijk luxueuze composities, terwijl Allaert van Everdingen de bezoeker meevoert naar gekwelde landschappen waarvoor hij inspiratie putte uit zijn reizen door Scandinavië.

Chartreusemuseum (Douai): kostbaar delfts

Na de barokke luister van Valenciennes gaat het naar Douai (Dowaai), waar het voormalige kartuizerklooster onderdak biedt aan monumentale polyptieken en kostbaar delfts. De collectie Vlaamse en Nederlandse kunst – een van de kostbaarste in Noord-Frankrijk – laat zien met hoeveel spiritualiteit en verfijning de interieurs in de Franse Lage Landen werden versierd.

Het parcours begint met de polyptiek van Anchin, een meesterwerk van de Dowaaise kunstenaar Jean Bellegambe, bijgenaamd de “meester der kleuren”, en de triptiek van Marchiennes van Jan van Scorel, een toonaangevend figuur uit de Nederlandse renaissance wiens werk doordrongen is van Italiaanse invloeden. Ook de werken van de Antwerpse barokmeester Jacob Jordaens en van Nicolaes Maes zijn een bezoek waard.

Verderop zie je een set delfts uit de vermaarde manufactuur Het Moriaanshooft, die bekendstond voor zijn technische en artistieke vaardigheid. Het paar grote vazen en de flesvormige vaas ertussenin zijn vervaardigd tussen 1680 en 1686 en in de toen populaire Chinese stijl beschilderd met ijzeroxiderood en kobaltblauw. Ze dienden ter opsmuk van een rijkelijk interieur – waarschijnlijk prijkten ze voor de haard. Wereldwijd zijn amper zeventig gesigneerde exemplaren van deze manufactuur bekend, waaronder dus deze tentoongestelde zeldzaamheden. Dankzij een recente verwerving bezit Douai nu een uniek geheel dat in geen ander museum zijn weerga heeft. Een schitterende illustratie van Hollands raffinement dat van meet aan bedoeld was om de Europese elite te veroveren.

Sandelinmuseum (Saint-Omer): de fluwelen Brueghel

We volgen de vallei van de Aa tot in Saint-Omer (Sint-Omaars). Het Sandelinmuseum vergast ons in een achttiende-eeuws herenhuis op een reis door de eeuwen, van gotische strengheid naar de elegante portretten uit de Nederlandse gouden tijd.

In de eerste zalen worden vijftiende-eeuwse primitieven getoond, met anonieme maar aangrijpende werken, zoals een Frans-Hollandse Kruisiging. Verderop bevinden we ons in de zeventiende eeuw, de gouden eeuw voor de schilderkunst in de Lage Landen. We zien Jan Brueghel de Oude, wiens weelderige bloemenruikers hem de bijnaam “de fluwelen Brueghel” opleverden. Van Thomas de Keyser, een groot Amsterdams portretschilder, hangt een dubbelportret van Henrick Verburg en Elizabeth Van der Aa uit 1628.

Behalve schilderijen staat ook de kunstnijverheid centraal, getuige daarvan Antwerpse meubels met fijn ornamenteel snijwerk, keramiek uit de Noordelijke Nederlanden, en Vlaamse houten en albasten beelden: een groep van vier apostelen, geïnspireerd op de meester van Rimini, fragmenten van het mausoleum van Filips van Sint-Aldegonde van de hand van Jacques Dubroeucq en twee subtiele albasten reliëfs met de Verrezen Christus en een Noli me tangere.

Museé de Flandre (Cassel): ode aan Antwerpen

Na het zachte intimisme in Saint-Omer beklimmen we de Mont Cassel. Het zestiende-eeuwse Landshuys, in het Franse Hôtel de la Noble-Cour, voormalige zetel van de kasselrij Cassel, verheft zich als een uitkijkpost over een rijk historisch landschap. Tegenwoordig is hier het Musée de Flandre gehuisvest, in hartje Cassel (Kassel). Het museum biedt een caleidoscopisch beeld van de kunst van de Zuidelijke Nederlanden: het brengt schilderijen, prenten en oude meesters samen met hedendaagse creaties.

Pionier van het panoramische landschap Joachim Patinir schetst diepe horizonten, met op de voorgrond veelal Bijbelse taferelen. David Teniers de Jonge legt realistisch maar met een vleug humor het dagelijkse Vlaamse plattelandsleven vast, terwijl Rubens en Van Dyck de expressieve kracht en het aristocratische raffinement van de barok belichamen.

Een van de opmerkelijkste stukken is Optocht met praalwagens op de Meir in Antwerpen van Erasmus de Bie uit 1670. Het brengt de Ommegang in beeld, een grote processie met een zowel religieus als profaan karakter. Poseidon troont op een enorme vis, een andere wagen wordt gemend door zeemeerminnen, in een driemaster zitten muzikanten te spelen en een symbolische olifant torst vrouwe Fortuna. De vrolijke visuele kakofonie is een ode aan de steedse praal en maritieme macht van het Antwerpen uit die tijd.

Dankzij geregelde bruiklenen, vooral uit het museum van Valenciennes, wordt de collectie voortdurend vernieuwd.

Musée du Mont-de-Piété (Bergues): 1.500 tekeningen

We laten Cassel achter ons en zetten koers naar Bergues (Sint-Winoksbergen). Het Musée du Mont-de-Piété (de Berg van Barmhartigheid) geeft een inkijk in de Vlaamse ateliers uit de zeventiende eeuw. Het museum is in 1791 opgericht en behoort daarmee tot de oudste van de streek. Geraffineerde schilderijen en een opmerkelijke collectie tekeningen verschaffen een compleet beeld van de Vlaamse barokke kunst.

Treffend is de zwierige en gedetailleerde cyclus schilderijen op koper over de martelingen van de twaalf apostelen van Robert van den Hoecke, een landschapsschilder die actief was in Brussel aan het hof van de Habsburgse landvoogd der Oostenrijkse Nederlanden. In de Aanbidding der Wijzen getuigt Jan van Ryn van een vaardige kleurbeheersing, en met Amaryllis bekranst Mirtillo vertolkt Jacob van Loo op sensuele wijze een scène uit het theaterstuk Il pastor fide.

Het museum kan ook bogen op een buitengewone collectie grafische kunst: zo’n vijftienhonderd tekeningen, waaronder voorbereidende schetsen van Jan Boeckhorst, die een leerling was van Rubens, en een zeldzame inkttekening van Van Dyck. Deze werken geven inzicht in de genese van de composities en helpen de precisie en inventiviteit van Vlaamse grootmeesters naar waarde te schatten.

Musée Benoît-De-Puydt (Belle): retabels en kantwerk

Vanuit Bergues nemen we de weg naar Bailleul (Belle), voor het Benoît De Puydt-museum. Het museum is genoemd naar zijn gulle stichter, die zijn geboortestad in 1859 een rijke collectie schonk, met schilderijen, beelden en artistieke of gebruiksvoorwerpen.

Het museum legt een sterke focus op de zestiende-eeuwse schilderkunst, met emblematische doeken als Maria geeft Christus de borst van Adriaen Isenbrant, De Aanbidding der Koningen uit het atelier van Pieter Brueghel de Jonge, of Keisnijding van Henri met de Bles. Werken uit de ateliers van de familie Francken, van Otto van Veen en van David Vinckboons vullen de collectie aan. Uit de zeventiende eeuw zijn er werken van Vlaamse en Nederlandse genreschilders, onder anderen Jacob Savery II (Vlaamse kermis of Plein van Belle in 1620), Pieter Jansz. Quast en Egbert van Heemskerk, van wie grappige, levendige dorpstaferelen te zien zijn.

Het museum heeft ook een indrukwekkende verzameling houten beelden: fragmenten van vijftiende-eeuwse retabels uit de Noordelijke Nederlanden, heiligen en engeltjes van Artus Quellinus, werken die getuigen van het krachtige volksgeloof en van het belang van religieuze ornamentiek. Daarnaast vind je hier nog kantwerk, grafische kunsten geïnspireerd op Teniers, Berchem of Van de Velde en een collectie aardewerk die de ontwikkeling van de Nederlandse faience tot delicaat delfts volgt.

Musée de l’Hospice Comtesse (Lille): Bourgondische portretten

We beëindigen onze rondreis in het historische hart van Lille/Rijsel. In 1237 stichtte de Vlaamse gravin Johanna van Constantinopel hier een gasthuis, waar tegenwoordig het Musée de l’Hospice Comtesse is gehuisvest. Hier ontdekken we historische portretten van Filips de Goede, Margaretha van Beieren en Karel de Stoute: spilfiguren van het Bourgondische hof in de vijftiende eeuw. De portretten zijn een proeve van het politieke en culturele prestige van de voormalige Nederlanden. Met schilderijen van Rubens’ leermeester Otto van Veen en van Pieter Bruegel de Oude knoopt het museum aan bij de schildertraditie van de Lage Landen, tussen erudiete allegorie en scènes uit het dagelijkse leven. Tot slot zijn er nog enkele kunstig bewerkte kabinetten, tabernakels en fijn houtwerk: even zeldzaam als kostbaar.

Twee nieuwe plekken

Deze acht musea vormen een staalkaart van de Vlaamse en Nederlandse kunst in Noord-Frankrijk. Elk bezoek onthult nieuwe schatten: monumentale veelluiken en levendige genrestukken, ateliertekeningen en fijne faience, statige portretten en nagebootste interieurs. Samen vertellen ze het verhaal van een gebied waar cultuur vrijelijk over politieke grenzen heen circuleerde.

In 2030 kunnen we onze route uitbreiden: dan heropent in Duinkerke het vernieuwde Museum voor Schone Kunsten, dat sinds 2015 gesloten is. Ook het Museum van Schone Kunsten van Arras (Atrecht) is momenteel nog gesloten wegens renovatie, en zou over vier jaar weer toegankelijk zijn.

Wie meer wil weten kan CODART raadplegen, de (Engelstalige) site van het internationale netwerk van curatoren Vlaamse en Nederlandse kunst van 1350 tot 1750. Daarop komen sinds kort meer dan vijftig collecties uit Frankrijk aan bod.

• Codart
• Museum
• Noord-Frankrijk