literatuur recensie

Met ‘Dodeman’ laat Uschi Cop zien waarom vrouwen alle recht hebben kwaad te zijn

Femicide en intersectioneel feminisme staan centraal in Dodeman, het debuut van Uschi Cop. Zware thema’s, maar nergens staat het uitgesproken activisme de leesbaarheid in de weg.

Ergens halfweg Dodeman moest ik even flink naar adem happen. Tijdens een discussie tussen de vrouwen van het feministische genootschap Nyx wordt het duidelijk dat ik zomaar gedood zou kunnen worden door zo’n radicale feministe. Mijn eerste gevoel was verontwaardiging: het is verdorie toch niet omdat ik een witte heteroman van ergens in de vijftig ben dat ik het verdien om vermoord te worden.

Ik legde m’n e-reader opzij, dronk een slok thee en toen ging ergens een knop om in mijn hoofd: man toch, dit is exact het gevoel dat honderdduizenden vrouwen iedere dag opnieuw hebben! Vrouwen die gedood worden omdat ze ’s avonds alleen de straat opgaan, omdat ze niet voldoen aan de wensen en grillen van een man, simpelweg omdat ze vrouw zijn. In België gaat het om gemiddeld dertig vrouwen per jaar, in Nederland veertig tot vijftig. Wereldwijd zijn er 45.000 slachtoffers. Jaarlijks. En dan hebben we het nog niet gehad over ander geweld tegen vrouwen.

Stel je voor dat je een film te zien krijgt met al die vrouwenmoorden na elkaar: er zou een kleine revolutie uitbarsten. En terecht, ook. Maar waarom gebeurt het dan niet? Dat is dus het soort zaken waarover de vrouwen in Nyx debatteren.

Manifest

Dodeman begint als Isolde, kortweg Ise, na twintig jaar geen contact te hebben gehad met haar tweelingzus Ursula, terugkeert naar haar ouderlijke huis. Daar treft ze Ursula eenzaam en in bedenkelijke staat aan. Ise werd gealarmeerd door een telefoontje van haar 22 minuten jongere zus. De reden van Ursula’s noodkreet wordt langzaam ontrafeld.

Cop vertelt haar verhaal in drie verschillende soorten hoofdstukken, elk in een eigen taalregister. De rode draad wordt gevormd door de hoofdstukken waarin Ursula en Ise samen zijn in het huis, waarin ze discussiëren en herinneringen ophalen. We krijgen er veel achtergrond over het gezin waarin ze opgroeiden, met een hardwerkende vader en een depressieve moeder, een combinatie die uiteraard slecht moet aflopen. Maar er zijn ook liefdevolle passages over de mysterieuze band die tweelingen hebben.

Daarnaast zijn er de delen waarin Nyx, het collectief rond Ursula, bijeenkomt. Het zijn stukken vol dialogen die vaak lezen als een manifest tegen het patriarchaal-kapitalistische systeem en het belang van intersectioneel feminisme, maar toch spannend zijn vanwege de verschillende inzichten die worden gedeeld. De grote verschillen en variaties binnen de feministische beweging worden grondig beschreven. De bitse woorden vliegen in het rond tussen de pacifistische Bell (een mooie knipoog naar schrijver bell hooks) en de radicale Olympe, een tijdje ook de vriendin van Ursula. Ze geven te denken: aan welke kant sta ik? Ja, ook als man, dat is het effect dat dit boek heeft.

En dan zijn er tussendoor nog brieven, waarvan gaandeweg duidelijk wordt dat Ursula die ooit schreef aan haar zus, maar niet verstuurde. Ze geven inzicht in Ursula’s beweegredenen: in briefvorm vertelt ze wat ze anders niet gezegd krijgt aan haar zus, net omdat het zo intiem is.

Geslepen pen

Uschi Cop weet van al die elementen een geheel te maken, met een ingenieus plot dat zijn slot krijgt met een scène waarin de regen oudtestamentisch neerstort. De dynamiek tussen de burgerlijke, getrouwde moeder Ise en de vrijgevochten lesbienne Ursula staat centraal. Bij Ursula bloeit Ise weer open, herontdekt ze haar ware zelf, terwijl ze in haar huwelijk terecht was gekomen in “een amalgaam van inwisselbare tijd”. Door bij Ursula te zijn, leert ze ook op een andere manier naar zichzelf te kijken, naar haar man en haar zoon. Ze leert dat je soms hard moet zijn om de zachtheid opnieuw een kans te geven, dat de waarde van vrouw al eeuwenlang wordt bepaald in relatie tot mannen, en dat het zo niet hoort te zijn.

Dodeman ademt de tijdgeest. Onderwerpen zijn feminisme, de manosphere, tradwives, klimaatactivisme, transgenders, opsluitingen door ICE, acties geïnspireerd door Pussy Riot en schending van privacy. Het knappe aan dit “activistische” boek is dat de leesbaarheid nergens wordt opgeofferd. Cop heeft de afgelopen jaren haar pen geslepen met verhalen, poëzie en journalistieke stukken, onder andere voor het schrijverscollectief Hyster-x, waardoor dit een meer dan voldragen debuut is, en dan nog eentje van dik vierhonderd pagina’s.

Natuurlijk steekt er woede in dit boek. En natuurlijk zullen er mensen zijn – mannen, vermoed ik – die Dodeman “hysterisch” vinden, de afgezaagde kritiek die mondige vrouwen steeds opnieuw te horen krijgen. Maar wie goed leest, beseft: vrouwen – en mannen evengoed – hebben de plicht om kwaad te zijn over wat hen nog iedere dag bedreigt.

En tussen al die woede is er af en toe plaats voor een beetje (wrange) humor. Als Ise te lang wegblijft van huis en niets van zich laat horen, komt haar man op een bepaald moment toch opdagen. Als zij verduidelijkt waarom ze daar is, wat er aan de hand is, verliest hij al snel zijn geduld. En waarom? Meneer heeft haast, want hij staat “dubbel geparkeerd”. Pffft, mannen!

Uschi Cop, Dodeman, De Arbeiderspers, Amsterdam, 2026, 432 p.

• debuutroman