literatuur recensie

Jan Westers debuutroman Koeman is niet voor gevoelige lezers

In het originele debuut van Jan Wester ontvlamt een liefdesverhaal tot een vreselijke combine met horrorelementen.

Het literaire debuut van beeldend kunstenaar Jan Wester draait rond Anne en Jaap. Jaap is goeddeels alleen opgevoed door zijn vader Cor Koeman, een hardwerkende melkveeboer. Zijn moeder verliet hen toen Jaap amper zes was. De jongen zit overduidelijk anders in elkaar dan zijn leeftijdsgenootjes, maar van zorg, laat staan therapie, wil Cor niets weten.

Intussen is Jaap een twintiger, en heeft hij de boerderij overgenomen. Zijn leven is eenvoudig: “Zijn koeien gaven melk. Hij was in staat om die melk op te vangen en tegen de dagprijs te verkopen. Dat was het enige wat hij wist en het enige wat hij hoefde te weten. Zijn contract met Campina hing ingelijst in zijn slaapkamer.”

Anne komt het leven van de melkveeboeren binnengewandeld als Cor niet langer voor zichzelf kan zorgen. Zij is thuisverpleegster en verzorgt de ondertussen behoorlijk vadsige Cor, een taak die Jaap niet op zich kan nemen. Anne torst een verleden met zich mee: ze verbleef in “antikloosters”, psychiatrische instellingen waar ze op soms hardvochtige wijze werd geholpen om een ernstige eetstoornis te overwinnen.

Erg lang duurt de zorg voor Cor niet, want enkele weken na Annes komst sterft hij aan een hartaanval. Jaap legt hem onder een zeil op de dreef naar de boerderij, als was hij een van de kadavers die het verwerkingsbedrijf moet ophalen. Als Anne hem daar vindt, denkt ze dat Jaap haar zo duidelijk wil maken dat Cors dood haar schuld is. Het helpt niet dat haar innerlijke kwelgeest, die haar eerder tot de levensbedreigende vasten aanspoorde, eveneens van mening is dat zij de schuldige is.

Deels uit schuldgevoel en deels omdat Cor kort voor zijn dood al zinspeelde op een opvolger voor de boerderij, zoekt Anne Jaap terug op. “Ik weet niet hoe ik het goed kan maken”, zegt ze hem. “Kun je een kind krijgen?” vraagt hij. Anne valt even stil, tuurt naar het tafellaken en vertrekt. Maar staat de dag nadien staat ze toch weer in de boerderij.

De twee lijken elkaar te vinden. Ze zijn zwijgzaam, al zijn ze ook erg verschillend. Voor Jaap zijn de runderen letterlijk nummers – ze heten 0368 of 0629 – en het enige wat hem interesseert, is hoeveel melk ze geven. Anne geeft de dieren namen uit de Griekse mythologie, haar zwangere lievelingskoe doopt ze Antigone, haar kalfje Psyché. De dieren luisteren beter naar Anne dan naar Jaap.

Van passionele liefde is geen sprake – daartoe is Jaap niet in staat. Toch komt er een kind, een kind dat niet geboren had mogen worden.

Schietmasker

Daar neemt het verhaal een dramatische wending. Wester laat zijn verbeelding los op wat het gevolg kan zijn van twee dolende, neurodiverse zielen die elkaar aantrekken en weer afstoten, in hetzelfde huis naast elkaar leven en nauwelijks iets begrijpen van elkaars handel en wandel.

Het verhaal bevat horrorelementen, verwijzingen naar de Griekse mythologie, en heeft hier en daar zelfs iets magisch realistisch. Dat het tot een dramatisch slot moet komen en de relatie tussen Anne en Jaap niet succesvol zal eindigen, is van bij het begin vrij duidelijk, maar de bijna epische manier waarop alles zich ontvouwt, verrast. Sommige passages zijn niet voor gevoelige lezers, of voor beelddenkers.

Ook al grenst het soms aan het ongelooflijke en breit Wester een erg werelds slot aan een onwerelds verhaal, zijn verbeeldingskracht maakt dit tot een sterk en afwijkend debuut. Koeman zit vol slimme toespelingen op het slot, vaak met het leven en de dood als tegenstelling. Als Jaap op bezoek is in het slachthuis, demonstreert de eigenaar een nieuw schietmasker, met een stevige handgreep. Jaap mag het wel even vasthouden. Dan schrijft Wester: “Jaap voelde het gewicht van de zwarte metalen cilinder. Onbewust tastte hij naar zijn kleine, fragiele inseminatiepistool, dat had hij nog in zijn zak. Dood voelde zoveel zekerder dan leven.”

Hij neemt het schietmasker mee, je weet nooit waar dat nog eens goed voor kan zijn. Een paar pagina’s verder klinkt het: “Het leven en de dood waren twee pistolen in het handschoenenvak van zijn bestelbus.”

De gedachtewerelden van Anna en Jaap zijn bij momenten bizar, hun hersenen maken kronkels die gewone stervelingen niet kennen. Dat loopt dramatisch af. Wie treft schuld? Wie bespeelt wie? Of misschien wordt er helemaal niet gespeeld, ligt het drama besloten in wie ze zijn en moeten we niet denken in termen van schuld. Vragen die het verhaal verder met betekenis opladen. Koeman is een debuut dat lang nagalmt.

Jan Wester, Koeman. Uitgeverij Pluim, Amsterdam/Antwerpen, 2025, 256 p.

• Jan Wester