de franse nederlanden, geschiedenis

Het pittoreske, wat ingedommelde Kassel heeft een lange Vlaamse geschiedenis

Dat Kassel charmant en pittoresk is, weten de vele toeristen die passeren in het Noord-Franse stadje. Minder bekend zijn de diepe Vlaamse roots van de plek. Die leggen Éric Vanneufville en François Hanscotte bloot in hun boek Cassel, une histoire flamande.

Wie door het Frans-Vlaamse platteland reist, kan er niet naast kijken: de Kasselberg, 176 meter hoog, in een zowat vlak ommeland, op de nabije Wouwenberg na. Bij het naderen van de beboste hellingen van de Kasselberg krijg je slierten huizen, een massieve klokkentoren en een molen te zien. En over steile kasseistraten klim je dan naar het stadje dat Franse televisiekijkers in 2018 hebben verkozen tot hun favoriet.

Het ontbreekt Kassel inderdaad niet aan troeven: boven op de bergtop een vergezicht naar alle kanten dat in de achttiende eeuw al werd geroemd, een uitstekend museum in het landhuis dat ooit de zetel was van de kasselrij, een architectuur waarin het Vlaamse karakter niet volledig is verdrongen door de Franse stijl, oude huizen en een molen… Achter dat toeristische imago zit twintig eeuwen geschiedenis waar het grote publiek niet zoveel van afweet.

Het idee voor ons boek groeide bijna tien jaar geleden uit de vaststelling dat er over die twintig eeuwen markante geschiedenis eigenlijk geen toegankelijk en degelijk overzichtswerk voorhanden was. We plozen oude archiefteksten uit en bestudeerden geleerde bijdragen van plaatselijke en buitenlandse schrijvers sinds de moderne tijden tot vandaag.

Kassel heeft een aparte ligging, waardoor het voorbestemd was tot een bijzondere geschiedenis. Het is het hoogste punt van de zogeheten West-Vlaamse bergen en samen met de Belgische Kemmelberg de enige heuvel met een bron. Kassel kijkt uit over de vruchtbare maritieme vlakte die zich aan zijn voet uitstrekt tot aan de zee en die niet vrij was van moerassen in tijden dat de regio van Duinkerke overspoeld werd door zeewater. Die aardrijkskundige kenmerken waren doorslaggevend voor de plaatselijke ontwikkeling.

Over het verste verleden is niet zoveel bekend. Bij gebrek aan archeologisch materiaal zijn er weinig aanwijzingen voor menselijke aanwezigheid vóór de protohistorie. Er zijn ook niet veel teksten uit de oudheid overgeleverd, alleen een paar zeldzame vermeldingen. Toch moet de plek haar belang hebben gehad, want Rome maakte Kassel tot hoofdplaats van een civitas. Ook daar weten we niet bijster veel over, bij gebrek aan opgravingen en doordat het museum waar de schaarse vondsten een onderkomen hadden in 1940 is verwoest.

Gouden tijd

Uit de middeleeuwen en de renaissance is er dan weer een overvloed aan schriftelijke documentatie. Kassel speelde een rol in de structuren van de politieke macht en de justitie in Vlaanderen. Het werd snel een twistappel, getuige een aantal beslissende veldslagen. Voor Kassel was dit de gouden tijd, met toonaangevende figuren in de Vlaamse geschiedenis, zoals graaf Robrecht de Fries, en later Yolande van Dampierre, ook Yolande van Kassel genoemd. Nikolaas Zannekin en de opstandelingen tegen de pro-Franse graaf van Vlaanderen verbonden in 1328 eveneens hun naam aan Kassel. De recentste slag in de buurt van Kassel, in 1677 bij de Pene, betekende de definitieve inlijving bij Frankrijk en vormde een keerpunt in de Vlaamse geschiedenis.

De invloed van Kassel als centrumstadje begon te tanen. De reputatie van de door Napoleon gewaardeerde generaal Vandamme kon daar weinig aan veranderen. Na de Franse Revolutie en haar uitwassen, en zeker na de industriële revolutie, lagen de kaarten anders. Kassel kon zijn vroegere status niet behouden.

Zelfs al liep de enige weg tussen Rijsel en Duinkerke lange tijd over de top van de Kasselberg, toch kwam het stadje ver van de nieuwe aantrekkingspolen te liggen. Bij de val van het Keizerrijk begin negentiende eeuw waren er nog wat gevechten met de Russen en in 1914 een schermutseling met de ulanen, de lichte cavalerie van het leger van het Duitse rijk, maar Kassel was geen strategisch punt meer.

In de Eerste Wereldoorlog had generaal Foch er wel zijn hoofdkwartier, net als de Britse commandant Plumer. In 1940 hielp Kassel Operatie Dynamo veiligstellen, de repatriëring van Britse soldaten uit Duinkerke. Er waren felle gevechten, maar Kassel werd minder zwaar verwoest dan Duinkerke. De bevrijding verliep zonder strijd, vuurwerk of doden – de bezetter vond Kassel kennelijk het verdedigen niet waard.

Economisch beleefde Kassel de grote veranderingen van de negentiende eeuw. Leerlooierijen, brouwerijen en molens waren talrijk en de landbouwbeurzen werden druk bezocht. Er kwam een trein aan de voet van de Kasselberg en een elektrische tram om de berg op te gaan, maar dat kon uiteindelijk het tij niet keren: de stad stagneerde. Op de hellingen verschenen wel fraaie verblijven en een paar chique kastelen, en er is zelfs geprobeerd om een kuuroord in het leven te roepen – tevergeefs. De stad werd een toeristische bestemming waar gidsen en auteurs vol lof over waren.

Bezoekers komen er nog altijd graag, maar Kassel groeit niet meer en telt tegenwoordig nog geen 2500 inwoners. Het stadje heeft prachtige architectuur bewaard, ondanks de verwoesting in 1940 van het oude stadhuis uit 1634, waar veel bezoekers op afkwamen.

Een Vlaamse geschiedenis

Zoals Kassel uittorent boven de Westhoek en midden in Frans-Vlaanderen ligt, zo stond het in de geschiedenis voortdurend aan Vlaamse zijde: toen er land werd gewonnen op moerasgebied, toen de Franken zich de taal toe-eigenden, toen de bevolking zich moest weren tegen de Noormannen, toen Kassel Vlaamse graven die dicht bij het volk stonden, zoals Robrecht de Fries, of de opstandige boeren rond Zannekin steunde. De geschiedenis van Kassel laat goed zien hoe sterk de lokale macht zich ten tijde van Yolande van Dampierre liet gelden tegenover de grote machthebbers, maar illustreert ook het leed van de godsdiensttroebelen, het economisch herstel onder de aartshertogen Albrecht en Isabella en de ellende bij de conflicten tussen de Habsburgers en de Bourbons in de moderne tijden.

Kassel, het stadje dat trouw wil blijven aan zijn plaats in de Franse lage landen langs de verkeersas Rijsel-Duinkerke. Kassel, waar nog herinneringen aan de dwalingen en excessen van de Franse Revolutie voortleven. Kassel, bewonderd om zijn artisanale en agrarische kwaliteiten in de hedendaagse Westhoek. Kassel, dat de trieste gevolgen ondervond van de twintigste-eeuwse oorlogen… Ja, Kassel heeft in Vlaanderen een belangrijke rol gespeeld.

Eric Vanneufville en François Hanscotte, Cassel, une histoire flamande, met voorwoord van Stéphane Curveiller, Fouesnant (Frankrijk), uitgeverij Yoran Embanner, 2025.

• geschiedenis
• Kassel (Cassel)
• Noord-Frankrijk