de franse nederlanden, samenleving

Deze voormalige mijnsites winnen schoonheidsprijzen

Lange tijd stonden de terrils in Noord-Frankrijk symbool voor een sombere, achtergestelde regio. Vandaag krijgen de tientallen overblijvende exemplaren in de departementen Nord en Pas-de-Calais een tweede leven.

Op enkele kilometers van Douai ligt Rieulay, een bescheiden dorp met 1.200 inwoners. Tien jaar geleden verwelkomde deze gemeente enkele bijzondere nieuwkomers: een vijftigtal geiten vond er zijn stek op de terril des Argales. Geiten op een terril? Julien Graf, de geitenhouder, zag een kans: “Als je niet uit een familie van landbouwers komt, is het bijzonder moeilijk om grond te vinden. Ik ging dus op zoek naar openbare terreinen en natuurgebieden, want geiten zijn uitstekende natuurlijke maaiers. Van het ene kwam het andere: uiteindelijk kreeg ik het aanbod om mij hier te vestigen.”

Het werd een succesverhaal. Op een drukke woensdagochtend lopen klanten af en aan in de winkel om kaas made in terril te kopen. Intussen brengt Olivier, de broer van Julien, alles in gereedheid voor de middagservice in de geitenstal. Sinds 2018 kun je hier een drankje of een maaltijd nuttigen, comfortabel zittend tussen de geiten. Wat biedt de kaart? Gerechten op basis van geitenproducten, maar ook kip met Maroilles-kaas, stoofvlees op z’n Vlaams, enzovoort. “Eigenlijk zou Agri’Cool – onze bar-restaurant – een tijdelijk initiatief zijn,” zegt Olivier Graf, “maar het concept sloeg meteen aan. Ondertussen zijn we tien maanden per jaar open. Er komt altijd volk.”

’s Lands mooiste

Een geitenhouderij met restaurant op een terril: veertig jaar geleden zou je met zo’n project voor gek zijn verklaard door de inwoners van het mijnbekken. Het zegt veel over de weg die sinds de sluiting van de mijnen is afgelegd, van de jaren zestig tot in december 1990, toen de laatste steenkool werd bovengehaald in schacht 9-9 bis in Oignies.

Destijds werden terrils nog als afval beschouwd. Sommige van de hopen mijnresidu werden afgegraven om het materiaal ervan te hergebruiken. Daarmee werden autosnelwegen opgehoogd of wandelpaden aangelegd in landschapsparken. Op die manier verdween een deel van de 360 terrils in het mijnbekken. “Gaandeweg groeide het idee om er toch een paar te houden”, zegt Sandrine Belland, projectmedewerker bij Mission Bassin Minier, een organisatie die de herstructurering van het mijngebied ter harte neemt. “Op de terril van Wingles werd al in de jaren zeventig een recreatie- en wandelzone aangelegd. Twintig jaar later, in 1992, werd een lijst opgesteld van terrils die konden uitgroeien tot natuur- en recreatiegebieden of die op andere manieren konden worden geëxploiteerd.”

Het was het begin van een grootschalige reconversiebeweging. Eén van de pioniers is terril 42 in Nœux-les-Mines. Vroeger gleden mijnwerkerskinderen er op deksels van oude wasmachines naar beneden, in 1996 werd ze omgebouwd tot een kunstmatige skipiste. Vandaag kun je er nog steeds van 129 meter hoog zo’n 300 meter naar beneden skieën.

In datzelfde jaar kreeg de voormalige mijnsite van Chabaud-Latour in Condé-sur-l’Escaut zowaar een schoonheidsprijs: de Arbre d’argent public, voor het mooiste landschapsproject van Frankrijk. De site – een combinatie van oude terrils en vijvers ontstaan door mijnverzakkingen – werd een recreatiegebied met 34 kilometer wandelpaden. Je kunt er mountainbiken, paardrijden, zeilen, paddleboarden, kanovaren, waterfietsen en vogels observeren. De bekende Terril des Argales in Rieulay kreeg een vergelijkbare herbestemming, met als toemaatje dat je er in het meer kunt zwemmen.

In de loop der tijd zijn de terrils echte natuurgebieden geworden, met weelderig fauna en flora. In de terril van Pinchonvalles in Avion vind je meer dan tweehonderd plant- en diersoorten, van voorjaarsstruisgras en gele hoornpapaver tot rugstreeppadden en boskrekels. In Raismes heeft het omliggende bos dan weer de hellingen en een deel van het plateau van de plaatselijke terril ingenomen.

Andere, meestal kegelvormige terrils laten nog altijd trots hun zwarte top zien. En toch zijn ook dit vaak ecologische niches. Dat is bijvoorbeeld het geval voor de tweelingterrils van Loos-en-Gohelle – met hun 186 meter de hoogste van Europa –, voor hun tegenhangers in Haillicourt, en voor de terril van 9/9 bis in Oignies. Allemaal zijn ze ingericht voor wandelingen. Ze beklimmen is een must voor wie het voormalige mijnbekken bezoekt. Op de heuveltoppen kun je genieten van een schitterend 360-gradenpanorama over de regio. Dit soort “natuurbezoeken” zijn intussen toeristische klassiekers geworden, via onder meer Eden 62, La Chaîne des Terrils of de lokale toeristische diensten.

Yoga met uitzicht

Niet alle terrils zijn herbestemd voor natuur en wandelplezier. Afgezien van een dierentuinproject, dat uiteindelijk niet van de grond is gekomen, is de origineelste reconversie ongetwijfeld die van terril nr. 9 in Haillicourt. Die is vandaag met wijnstokken beplant. Het initiatief kwam van twee wijnbouwers uit de Charente. Ze zagen potentieel in de combinatie van een perfect aan de zon blootgestelde zuidhelling en een schistbodem die warmte vasthoudt. Sinds 2013 is het hier elk jaar in oktober druivenoogst en de wijn – Charbonnay – werd inmiddels op de markt gebracht. Prijs bij een Rijselse wijnhandelaar: 67 euro per fles.

Recenter nog kreeg ook de terril van Noyelles-sous-Lens een verrassende herbestemming: in een bijna maanachtig decor kun je hier trailrunnen. De Arena Terril Trail biedt een parcours met trappen van verschillende hoogtes, pijlers, een fitness- en een crossfitzone. Er is zelfs een trailschool gevestigd.

“Het idee ontstond tijdens een editie van de Trail des Pyramides noires, een wedstrijd van 110 kilometer over 22 terrils”, zegt Laurent Lempereur, de schoolverantwoordelijke. “Sindsdien werd hij in die zin heringericht en leren we hier looptechniek, spierversterking, technische vaardigheden, enzovoort.” Het concept sloeg aan: de school telt nu al zeventig leden – kinderen en volwassenen. “We willen de grootste trailschool ten noorden van Parijs worden”, aldus Lempereur. Het is de enige trailschool die zich op een terril bevindt en die buiten de schoolactiviteiten vrij toegankelijk is.

Ligt de toekomst van de terrils dan in de reconversie tot natuursportterrein? Een studie van Mission Bassin Minier bracht het sportieve potentieel van de zwarte heuvels in kaart, in een sterk verstedelijkte regio met weinig reliëf. Downhillfietsen bleek een interessante piste te zijn. Een bikepark op terril 58 in Grenay-Mazingarbe werd overwogen, maar kwam er uiteindelijk niet. Ook paragliden zou tot de mogelijkheden behoren.

Die activiteiten sluiten goed aan bij de nieuwe status van de terrils. In 2016 werden er 78 geklasseerd vanwege hun historische en landschappelijke waarde, waardoor pakweg een skipiste aanleggen vandaag niet meer mogelijk zou zijn. Niet-geklasseerde terrils blijven gemakkelijker om te exploiteren, bijvoorbeeld om zonnepanelen te installeren.

De terrils, waarvan sommige nu ook een locatie zijn voor yogasessies, krijgen ook een tweede leven in de richting van netwerken. “We werken samen met België in het kader van een Interreg-project om toeristische trajecten tussen de terrils uit te bouwen, met cafés, overnachtingsplaatsen, fietsvoorzieningen”, zegt Belland. “Er zijn plannen om de GR412, die in België begint, door te trekken naar Frankrijk.” Ook kunstprojecten in de openlucht, zoals land art, worden overwogen. Het bewijst dat deze terrils, die steeds vaker bezocht worden – zowel door bewoners uit de regio als door toeristen – nog hopen te vertellen hebben.

• Erfgoed
• industrieel erfgoed
• Mijnen
• Noord-Frankrijk