kunst, literatuur

Zelfs haar boodschappenlijstjes zeiden onmiskenbaar: dit is Fiep Westendorp

Haar moeder zag in elke tekening een weerspiegeling van haar, zei Fiep Westendorp ooit. Een nieuwe biografie en een overzichtstentoonstelling in het Rijksmuseum tonen het leven en werk van de schuchtere en ongelooflijk getalenteerde illustrator.

Ik merk dat ik Fiep Westendorp (1916-2004) al mijn hele leven een beetje met me meedraag. Het mapje waarin ik mijn eigen manuscript stak, had een tekening van schaatsers op een meer van Fiep. Als een beschermd omhulsel toonde ik daarin mijn eerste teksten.

Mijn grootmoeder las voor uit Fieps werk aan mijn vader, die het later van de zolder haalde voor mij, en ik houd het bij. En veel van haar originele tekeningen kun je nu voor het eerst ooit bezichtigen in het Rijksmuseum in Amsterdam.

Sommige van die tekeningen – van Jip en Janneke – staan op duizenden brooddozen en dekbedden. Pluk van de Petteflet is misschien wel één van de bekendste personages uit de kinder- en jeugdliteratuur van de Lage Landen. En Fiep tekende daarnaast nog Otje, Floddertje, Pim en Pom en tal van andere onsterfelijke kinderhelden.

Generatie na generatie groeide op met haar werk, maar zelf bleef ze graag op de achtergrond. Daardoor is het minder bekend dat ze ook muurschilderingen, reclamecampagnes, tijdschriftillustraties en boekomslagen maakte. Maar als je haar werk ziet, is het onmiskenbaar: Fiep.

Over haar stijl wordt gezegd dat ze haar figuren graag als stevige winterkoninkjes tekende, met een wipneus, en lage oogjes die ver uit elkaar staan. “Mijn moeder zag in elke tekening een weerspiegeling van mij”, zei ze ooit. Vaak slenteren, rennen, vliegen en springen haar personages. Fiep is meester in beweging in tekeningen krijgen. Ze tekende heel graag vogels, maar ook haar: ze herkende zichzelf in Pluk en zei dat ze hetzelfde haar had, wild en een beetje bol. Iets dat ik zelf eigenlijk wel had kunnen raden, als ik denk aan de Stampertjes en Otje (misschien wel mijn favoriete personages).

In Fiep, de nieuwe biografie van Annette Portegies en Gioia Smid, beschrijft illustrator Gerda Dendooven haar als een socioloog met een kroontjespen. In Nederland wordt ze onder illustratoren genoemd als één van de grote drie, naast Dick Bruna (Nijntje) en Max Velthuijs (Kikker).

Vreselijke troep

De bekendste samenwerking in haar leven was die met Annie M.G. Schmidt – ze waren vijftig jaar lang een duo. Begin jaren vijftig brachten ze Jip en Janneke tot leven voor de krant. In de eerste tekeningen waren de kinderen nog een jaar of zeven, maar toen bleek dat het publiek ze vooral als voorleesverhalen las, herwerkte Fiep Westendorp de tengere kinderen naar hoekigere kleuters. Al heel snel werd Jip en Janneke een gigantisch succes: een klassieker die keer op keer in herdruk ging. In de jaren zeventig bracht Fiep de zwart-wit silhouetten naar een gekleurd 3D-universum, mét het behoud van haar oude figuren. Zo herkenden verschillende generaties dezelfde kinderen. Voor Jip en Janneke tekende ze nooit ouders, want, vond ze: “Kinderen moeten hun eigen vader of moeder kunnen inbeelden.”

In haar tekeningen schemert de manier door waarop Fiep naar de wereld kijkt. Kinderen mogen knoeien en uitproberen. Op avontuur gaan is altijd leuker dan de keuken poetsen. En niemand tekent beter rommelige keukens dan Fiep Westendorp.

Vandaag lees ik in Fieps tekeningen een ode aan een chaotisch leven, een vrolijke vorm van verzet tegen burgerlijkheid, ouderwetse rolpatronen en een beklemmende moraal. Humor, vriendschap en lachen zijn belangrijk. En af en toe een trap geven als het je niet zint. De eigenzinnigheid en brutaliteit van de jaren zestig kun je voelen broeien in de tekeningen, die tot vandaag actueel zijn.

Eén tekening uit 1968, met de titel ‘ik verwaarloos mijn vrienden-complex’, blijft al een tijdje bij me hangen. In een paar lijnen tekent ze een vrouw die én aan het typen is, én aan het koken, terwijl tegelijkertijd de telefoon gaat en de afwas wacht. Grappig, spitsvondig, maar met een diepe onderliggende waarheid. Herkenbaar, bijna zeventig jaar later. Hoeveel is er eigenlijk veranderd in het wereldbeeld de afgelopen eeuw?

In Annie M.G Schmidt vond ze een perfecte bondgenoot. Samen konden ze genieten van “mensen observeren”, maar ze hielden allebei niet zo van mensen. Of van de zoete smaak van schattigheid of de bittere smaak van moraliteit. “Ik had absoluut geen pedagogische bedoelingen”, zou Annie later over het Jip en Janneke-succes zeggen.

Niet alle tekeningen zijn lichtvoetig. Het beeld van een eenzame visser die in een diepe, donkere drab zijn lijn laat liggen, is het lievelingsbeeld van Fiep. Ze werd vaak omschreven als erg introvert, schuchter, zelfs gesloten.

“Er zijn mensen die schrijven om iets kwijt te raken. Ik téken om iets kwijt te raken.” Misschien lijken veel tekeningen kleurig en fleurig, voor Fiep was tekenen niet altijd makkelijk. Zeker niet in tijden van rouw en verlies, van gruwelijk nieuws en oorlog. Zoals Fiep in 1969 zegt: “Wij zitten allemaal leuke tekeningen te maken, terwijl het in de wereld zo’n vreselijke troep is.”

Privéhemel

Uit haar biografie kun je opmaken dat ze haar tijd ver vooruit was. Als jonge vrouw in de oorlog tekende ze strategische militaire kaarten en vervalste ze handtekeningen. Als tiener maakte ze geboortekaartjes en trouwmenu’s, en al snel daarna tekeningen voor de krant. Vaak speels, vaak genuanceerd, altijd met humor, maar ook met kritiek.

Fiep Westendorp is nooit getrouwd. Ze weigerde te trouwen omdat ze anders, in de jaren vijftig, zou moeten stoppen met werken. Ze richtte op een zolderverdieping in Amsterdam haar “privéhemel” in, zoals ze het zelf noemde. Een kleine tafel met haar penselen, en een telefoon die ze van de haak legde. Meer had ze niet nodig om uren te verdwijnen. Van Fiep Westendorp zijn in totaal achtduizend tekeningen bewaard: als je terugrekent zijn dat er gemiddeld twee per dag.

Ik koester Fieps tekeningen, die vertrouwd zijn en me een vrolijk gevoel geven, maar dieper raakt ze me in de manier waarop ze in het leven stond. Ik ontdek dat ze jarenlang in de weekends in een groot landhuis woonde met haar “heel bijzondere vriendin”. Twee vrouwen onder één dak, dat werd toen allemaal nog niet officieel gedaan, maar er waren wel manieren voor.

In haar leven lag er lange tijd een taboe op homoseksualiteit. Ik moet ook denken aan kunstenaar Tove Jansson en haar vriendin-en-kunstenaar Tuulikki Pietilä die later uitgroeiden tot queer iconen. Ieder jaar gingen ze op een eiland wonen met hun boot en hun katten. Hetzelfde deden Fiep Westendorp en Margot Rehfisch, een Duitse gevluchte excentrieke psychoanalist en een “heel bijzondere vriendin”. Elke vrijdagavond reden ze met hun Citroën DS naar een groot landhuis in Laren. Met proviand en katten op de achterbank. Ook waren er papegaaien en pauwen op het erf, een ezel in de keuken. Samen creëerden ze een klein dierenparadijs, dat ze zelf een anarchistische beestenboel noemden. Veel situaties herken je later in haar tekeningen. Het doet dromen.

Af en toe ging Fiep op skivakantie met Annie en haar man. Later naar Frankrijk, waar Annie een klein huisje bouwde dat ze Het Grote Knoeisel noemde. De jaren zestig leken erg bruisend en inspirerend: “Hoewel het warm was voor de tijd van het jaar, taalden ze niet naar het water. Ze werkten in de ochtenduren, met veel koffie en sigaretten. ’s Middags wandelden ze door de olijfboomgaarden die het huisje omgaven of ze reden naar Antibes voor gekoelde wijn en vis van de grill op een zonnig terras bij de haven.”

De diepe vriendschappen met andere kunstenaars, die je in haar biografie bijna kunt aanraken, als je sommige boodschappenlijstjes of kattebelletjes leest, raken me. Misschien idealiseer ik het, maar ik leer van dit boek dat deze vrouwen hun leven inrichten zoals zij dat willen, en dat het bij veel van hen niet zomaar draait om de royalty’s en prijzengeld, maar om werkplezier, vriendschappen en autonomie.

Rente

Toch is het ook vaak knokken geweest. Achter een boek als Otje zitten bloed, zweet, en tranen, onderhandelingen met commerciële spelers, uitgeverijen, druk uit politieke hoek, en soms zelfs censuur. Je moest je been stijfhouden, slapeloze nachten doorstaan, en soms betekende een conflict dat een boek (bijna) niet doorging. Fiep Westendorp haatte onderhandelen. Ze werd er ziek van.

Ze maakte tekeningen voor cruiseschepen en luchtvaartmaatschappijen en werd uitbetaald in reischeques, maar ze ging nooit, ze had te veel opdrachten aangenomen en kon geen vrijaf nemen. Aan een boek van Jip en Janneke verdiende ze slechts 1 procent royalty, na een lange strijd kreeg ze 2 procent. Op het einde van haar leven haalde dat zichzelf een beetje in. “Zelf moest ik niets weten van dat commerciële Jip en Janneke-gedoe, maar ik zie het als mijn rente van een leven lang hard werken.”

Haar hele huis lag vol tekeningen, van keukenrekjes tot badkamerkasten en lades onder het bed. Alles had Fiep Westendorp bewaard, op wat waterschade na was alles intact. Ze was een groot kunstenaar, in de schaduw van haar tekenhemeltje.

En nu: hop, de trein op, naar het Rijksmuseum! Ik kijk er naar uit om de Stampertjes in het echt te zien.

De overzichtsexpo over Fiep Westendorp in het Rijksmuseum loopt nog tot en met 13 september.

Annette Portegies en Gioia Smid, Fiep. Leven en werk van Fiep Westendorp, Uitgeverij Querido, Amsterdam, 2026, 352 p.

VRT- en Ketnet-redacteur Inja Laureys liet Fiep tatoeëren: ‘Die kakkerlak is mijn vorm van verzet tegen alles wat proper is’

Veel van mijn vrienden hebben een tatoeage. Van een kompas over een anker tot een dansend discomannetje. Maar één vriendin heeft een tatoeage die ik nooit eerder zag, en die je ook niet in de vitrine van een tattoozaakje terugvindt. Ze heeft een kakkerlak op haar arm laten zetten. Niet zomaar een kakkerlak, dé kakkerlak uit het wereldberoemde boek Pluk en de Petteflet van Annie M.G. Schmidt en Fiep Westendorp. Ze koos voor Zaza, en draagt zo een hele wereld aan verhalen met zich mee.

Waarom heb je een tekening van Fiep Westendorp gekozen als tattoo?

Inja Laureys: “Voor mij staan haar tekeningen voor gezellige chaos en rommeligheid. Ik was altijd de klungel, ik voelde me als Floddertje. Niet zoals de nette dametjes met hun getoupeerde kapsels. De tatoeage is aan ode aan mijn oma, die me heel veel verhalen heeft voorgelezen, en me elke keer een boek schonk, bij een verjaardag of een goed rapport.”

“Als kind zat ik met mijn neus in de boeken, ik kon echt verdwijnen in verhalen. Het heeft mijn leven bepaald. Mijn liefde voor verhalen en theater heeft me bij mijn werk gebracht: ik ben al jaren redacteur bij VRT en Ketnet, en maakte verschillende hoorspelen.”

Je koos voor Zaza. Waar staat ze voor?

Laureys: “Zaza is een heldhaftig diertje, iemand die anders nooit een rol krijgt in een verhaal. Ze duikt al meteen op in het eerste hoofdstuk van Pluk. Je voelt daar zo snel liefde voor.”

Herkennen mensen je tattoo?

Laureys: “In Nederland beginnen mensen te juichen: Zaza! Iedereen kent haar. In België gebeurt het maar om de zoveel maanden, dat iemand naar me toe komt en zegt: wauw, die tatoeage. Het is als een verbond van mensen die vroeger de boeken van Pluk van de Petteflet hebben gelezen.”

Fiep Westendorp tekende ‘Pluk van de Petteflet’ in 1971. Hebben de boeken vandaag, 55 jaar later, nog zeggingskracht?

Laureys: “De boeken houden stand. Soms mis ik figuren als Fiep en Annie vandaag: vrouwen die nagels met koppen slaan, die welbespraakt en fel zijn, en hun zin doen. Ik wou dat ik met hen bevriend kon zijn. Met deze tattoo doe ik een beetje mee aan het verzet tegen alles wat proper en volgens de regels moet zijn.”

• Fiep Westendorp