geschiedenis interview

Marcus Laman kleurt oude kaarten van de Lage Landen in: ‘Onze vroegmoderne steden waren beter bestand tegen de hitte’

De Leidse architectuurhistoricus Marcus Laman reist terug naar de zeventiende- en achttiende-eeuwse Lage Landen door historische stadskaarten in te kleuren. ‘Antwerpen is opvallend goed bewaard. Als je erdoor wandelt, kan je heel goed de stad van 1565 herkennen.’ 

Wat tijdens de coronapandemie begon als een eenvoudig tijdverdrijf, groeide snel uit tot een verslavende hobby en bijverdienste. Met een digitale verfborstel brengt Marcus Laman (67) zorgvuldig kleur aan op oude stadskaarten uit België en Nederland. Hij ontdekt verrassende details en blikt vanuit deze gravures in kleur terug op ons stedelijke verleden.

Waarom is kleur zo belangrijk op die kaarten?

Laman: “Die kaarten zijn gemaakt door een graveur die alles in spiegelbeeld optekende. Daarna werd dat gedetailleerd en complex lijnwerk gedrukt op papier. Ik wil die kaarten zo goed mogelijk bewaren en tot hun recht laten komen. Door verschillende kleurtinten springen die originele details in het oog en worden de stadsstructuren zichtbaarder.” 

“Die kaarten waren oorspronkelijk flets ingekleurd door een afzetter, iemand die atlassen, boeken en kaarten manueel van tekst en kleur voorzag. Vaak was dat helemaal niet netjes gedaan. Ze beperkten zich tot een rode strook kleur over de huizen en een groene strook over de bomen. Ik dacht: ik kan dat beter.”

“Zonder kleur heb je ook minder een beleving. Als geschiedkundige merk ik dat ik me beter kan onderdompelen in die steden vanwege die kleurschakeringen. Tijdens het bewerken van zo’n kaart – wat al snel zestig uur kan duren – reis ik in gedachten naar dat vroegmoderne leven, hoe de mensen elkaar ontmoetten op een markt of hoe paard en kar door de straten reden.”

Wat heeft je het meest verrast over die vroegmoderne steden? 

Laman: “Wat me opviel, is hoeveel groen er vroeger in die steden aanwezig was. Je ziet zoveel tuinen, akkers, bossen en geometrische Franse perkjes. Weliswaar was veel natuur privé, in de vorm van omheinde tuinen voor de rijke bevolking van de stad. Die groene binnenstad zien we tegenwoordig nog maar zelden.”

“Als je naar modernere kaarten kijkt, zie je dat onze steden zich vullen met woningen en gebouwen. Het groen verdwijnt niet, het schuift gewoon verder de stad uit. En de rijke bevolking verhuist vaak mee. Vakantiewoningen of buitenverblijven duiken meer op in de randstad met als functie om te ontsnappen aan het drukke stadsleven.” 

“Waar Brussel rond het jaar 1649 bestond uit bossen en landbouwgrond, zie je dat brede lanen en nieuwbouw die ruimte hebben ingenomen toen Brussel de hoofdstad werd van België in 1830. Ook in Amsterdam en Rotterdam valt dat groenverlies op.” 

Kunnen we iets leren uit die vroegere stadsplanning?  

Laman: “Ja, zeker wel. Die vroegere steden waren beter bestand tegen de hitte door de vele grachten die erdoor liepen. De straten waren koeler, ook door de ettelijke bomen in de straten. In tijden van klimaatverandering moeten we misschien die kaarten ter inspiratie gebruiken. In Mechelen en Leuven hebben ze al tal van grachten terug opengelegd die lang bedekt waren. Dat is een stap in de goede richting!” 

Zijn er overeenkomsten of verschillen tussen Nederlandse en Belgische steden? 

Laman: “Die steden zijn zo goed als uniform gebouwd met een stadsmuur en bastiongordel. Ze hebben wel hun eigen karakteristieken naargelang de gronden waarop ze gebouwd zijn. Zo is Nederland natuurlijk veel waterrijker. Daar zie je meer kavelsloten, (een gegraven sloot tussen landbouw- of bouwpercelen, PG) in de steden, zoals in Amsterdam en Leiden.” 

Zijn die kaarten een realistische weergave van de stad en het stadsleven? 

Laman: “Enerzijds wel. Die kaarten werden gemaakt op basis van landmetingen en zijn dus zeer accuraat. Anderzijds moet je onthouden dat ze in opdracht werden gemaakt van het stadbestuur. Ze moesten de welvaart van de stad weerspiegelen. Als je goed kijkt zie je op de stadskaart van Antwerpen mensen picknicken op het gras, een jager die ganzen schiet, marktkramers die rondlopen en soldaten die in de touwen van de schepen hangen. Die details dragen de boodschap uit: zie hoe mooi en levendig de stad is, hoeveel handel er wordt gedreven en veilig het er is.” 

“Dit geeft misschien ook een vertekend beeld van die steden. De donkere zijde blijft nagenoeg afwezig. Je moet je voorstellen dat het geen pretje was om in die steden van vroeger te wonen. De meeste mensen leefden in een kluitje, dicht op elkaar. Rijen van kleine huisjes volgden elkaar op en hun afval gooiden ze zomaar uit het raam. Je moet je eens inbeelden hoe die arme wijken roken of hoeveel kabaal grote gezinnen maakten onder een dak. Dat stadsleven is dus enigszins verbloemd.”

Is er iets verdwenen uit dat vroegmoderne stadsbeeld dat je graag had bewaard?  

Laman: “Een detail dat ik mooi vind? Dat moeten wel de waterputten zijn. Dat waren plekken waar mensen samenkwamen en een babbeltje maakten. Ik kan het me zo voorstellen waar ze over spraken.” (Lacht)  

“Daarnaast had je bij Amsterdam een prachtig klooster dat na de stadsuitbreiding van 1625 een herberg werd. Op een kaart zie je die kloostertuin afgebeeld met lange tafels en wel tweehonderd stoelen waar gasten iets dronken, feestvierden en aten. Die stad moet echt geleefd hebben als je die miniaturen bekijkt.” 

Website Marcus Laman

• Historische kaarten
• Marcus Laman