literatuur, taal

‘Een onafhankelijke, vlijmscherpe denker’: getuigenissen over Jozef Deleu

Enkele intimi en stemmen uit het cultuurveld richten een monument in woorden op voor Jozef Deleu (1937-2026).

David Van Reybrouck

cultuurhistoricus, archeoloog en schrijver

“Jozef was een vriend, een vader, een kameraad, een heer van stand en een genereuze vlegel tegelijk. Hij heeft mij zoveel kansen gegeven en moedigde mij aan. Hij toonde hoe literatuur en politiek altijd met elkaar in dialoog gaan. Hij was onversaagd en soeverein en altijd graag onder de mensen. Een gulle mens met hoge literaire en politieke standaarden. Trots en koppig, stoutmoedig en zonnig. Een volle mens.”

 

Stefan Hertmans

schrijver

“Jozef bepleitte een cultureel zelfbewuste democratie waarin niet de middelmaat en de gemeenplaats, maar het uitzonderlijke, het creatieve gedachtengoed moest worden verdedigd en gesteund. Die houding heeft hij consequent volgehouden, tegen elk politiek populisme van rechts én links in.”

 

 

 

Lut Missinne

voorzitter van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren (KANTL)

“Ik heb Jozef Deleu meer dan vijfentwintig jaar geleden leren kennen als de man van Ons Erfdeel en als raadgever voor al wie met Nederlandse taal en letteren te maken had. Later als jurylid, als dichter, als aanjager van biografen, als bloemlezende Chef Lapin van het Liegend Konijn, waar honderden lezers en dichters hem om zullen herinneren.”

“Maar Jozef was erg veel. In zijn eentje was hij een verzetsgroep tegen culturele middelmatigheid en meeloperij. Hij kon genadeloos de vinger op de wonde leggen, maar stond evenzeer klaar om oplossingen te zoeken, iemand wakker te schudden of even tegen de schenen te tikken. Het gaf hem een gezag in de Vlaamse culturele wereld, dat vandaag niet meer bestaat. Als Jozef oordeelde, werd er geluisterd. Hij liet zich niet imponeren door status noch door aanzien, maar uitsluitend door kennis, kwaliteit en authenticiteit. Hij had een afkeer van pretentie en van onwetendheid.”

“Wat de laatste jaren gebeurde maakte hem droef en boos, maar hij bewaarde ondanks zijn ziekte tot op het einde zijn charme en humor. Adieu, vieux Marquis de Reckem !”

René van Stipriaan

literair historicus

“Het zal omstreeks 2006 geweest zijn dat ik met Jozef kennismaakte, ik was net toegetreden tot de redactie; hij bleek op de hoogte, en ik ontving mijn eerste aai over mijn bol, gevolgd door een plaagstootje. Uiteindelijk ging het om een ernstige zaak: Ons Erfdeel was nadrukkelijk ook zijn erfdeel. Daar moest goed op gepast worden, maar alsjeblieft, vergeet de kameraadschap niet. Intussen bleven we bouwen aan het machtige viaduct tussen noord en zuid, dat hij in Rekkem zo vooruitziend van een mooie oprit had voorzien. Hij verdient een monument. Eigenlijk is dat er al, het tijdschrift de lage landen. Een vitaal monument, in de geest van Jozef.”

Anton Korteweg

dichter

“Ons verbonden onze liefde voor de taal. Vooral die van de poëzie. En dan met name die van onze grootste dichter, Guido Gezelle. En voor Vlaanderen, Frans Vlaanderen allerminst uitgezonderd. En ik bewonderde bijna een halve eeuw lang Jozefs vastberaden, toegewijde, onvermoeibare activiteiten om onze gezamenlijke cultuur, ‘van Eems tot Schelde’ in het volle daglicht en op de eerste plaats te stellen. En niet minder zijn vermogen om mannen – nagenoeg allemaal mannen uit de provincie – als Anton Claessens, Gaston Durnez, Frits Niessen, Ludo Simons en Arie Willemsen in hetzelfde gareel zijn (zege)kar te helpen trekken. Ik denk met plezier terug aan onze urenlange vergaderingen onder het toeziend oog van twee reuzinnen in zijn bastion aan De Schreve, Huize Oranje met een schuin oog zichtbaar, en met warme gevoelens aan onze autoritjes door De Moeren. Ik ben er trots op als redacteur, als auteur en als dichter te hebben mogen bijdragen aan zijn Erfdeel en Liegend Konijn.”

“Ik heb hem zelfs een smartlap mogen toezingen op de viering van z’n 65ste verjaardag in het patronaatsgebouw van Menen: ‘Achter in het stille klooster / klopt een arme moeder aan.’ Die treft haar zoon daar levenloos aan: ‘Hij stierf voor zijn land en eer.’”

“‘Meer moet dat niet zijn’ was de favoriete vaststelling van Jozef als hij iets voor elkaar wilde krijgen of als er iets gelukt was. Dan was hij tevreden. Zo zij het.”

Sonja Vanderlinden

emeritus professor germanistiek (UC Louvain)

“Jozef moet ik ergens in de jaren zeventig hebben leren kennen. Ik was toen assistente Nederlandse literatuur aan de Université Catholique de Louvain. Hij nodigde me uit in Rekkem om zijn Stichting te bezoeken en na de rondleiding mocht ik ook zijn lieve echtgenote ontmoeten.”

“De band tussen Jozef en mij werd met de jaren hechter. Ik herkende in hem de grensfiguur die ook ik, als Brusselse, ben; allebei wisten we de voordelen van zo’n gemengde identiteit te waarderen en uit te buiten. Ik heb veel respect voor Jozef als bruggenbouwer tussen Vlaanderen, Wallonië, Frankrijk en Nederland. Zijn tijdschrift Septentrion was een unicum: een kwaliteitsvol venster op de Nederlandse cultuur ten aanzien van de Franstalige lezers. Ik heb het altijd weer met plezier gelezen en eraan meegewerkt. Ook ik heb mijn beroepsleven gewijd aan het overbrengen van de Nederlandse cultuur aan een Franstalig studentenpubliek, aan de UCL in Louvain-la-Neuve en tussen 1979 en 1983 aan de Sorbonne in Parijs.”

“Jozef was ook dichter en bloemlezer; mijn bibliotheek staat vol met gesigneerde dichtbundels en bloemlezingen van hem, die ik, ja, vaker ter hand neem.”

“Ten slotte: Jozef was ook een vriend geworden, met wie ik zonder poespas, in alle eerlijkheid en eenvoud, van gedachten kon wisselen. De laatste jaren zijn we elkaar uit het oog verloren, maar niet uit het hart.”

Harold Polis

schrijver en uitgever (o.a. van ‘Het Liegend Konijn’)

“Dringend gezocht: een partij voor geestelijke en culturele ontvoogding. Weg met vazallen en nuttige idioten. In navolging van August Vermeylen begreep Jozef dat het niet volstond om Nederlands te spreken of geld te verdienen om ‘iets’ te zijn. Cultuur helpt ons om meer mens te worden. Het is ook de motor voor Europese openheid en emancipatie. Die concrete utopie moeten we vandaag koste wat kost nastreven.”

 

Herman Balthazar

eregouverneur van de Provincie Oost-Vlaanderen en erevoorzitter van Ons Erfdeel vzw

“Ik ken niemand die beter dan hij het evenwicht kon bewaren tussen kosmopoliete openheid en trouwe verbondenheid aan zijn West-Vlaamse oorsprong. Dit creatieve evenwicht bepaalde ook zijn drie actielijnen vanuit Rekkem waar hij woonde, werkte en overleed. De belangrijkste lijn was kritisch burger zijn in Vlaanderen. De tweede richtte zich naar Noord-Frankrijk waar een deel van zijn wortels lagen. Zonder verdacht heimwee naar de overleving van het Vlaamse dialect in Noord-Frankrijk zorgde hij aldaar voor de aandacht voor de Nederlandse cultuur. Het tijdschrift Septentrion was er een gezagwekkend instrument voor.”

“De derde lijn was de levende versterking van de betrekkingen tussen Vlaanderen en Nederland. De rol en betekenis van het tijdschrift de lage landen dat hij oprichtte blijft er het onmisbare en belangrijkste medium voor.”

Luc Devoldere

oud-hoofdredacteur Ons Erfdeel, classicus, schrijver & publicist

“Jozef heeft me veel vertrouwen gegeven en veel laten doen als zijn adjunct. De afspraak was duidelijk: hij was de baas, maar een verlichte. Ook de overdracht van zijn levenswerk, Ons Erfdeel vzw, aan mij als zijn opvolger was uitstekend en helder geregeld. Daar zal ik hem altijd dankbaar voor blijven.”

 

 

 

Anne Sluijs

directeur Internationale Vereniging voor Neerlandistiek (IVN)

“Jozef Deleu begreep dat een levendige en toekomstbestendige Nederlandse taal en cultuur ook gebaat zijn bij de belangstelling en het werk van mensen die het Nederlands elders in de wereld bestuderen en onderwijzen.”

“Daarom volgde hij vanaf het eerste Wereldcongres van de Internationale Vereniging voor Neerlandistiek (IVN) in 1961 de ontwikkelingen in de internationale neerlandistiek op de voet. Hij was erelid van de IVN en maakte deel uit van de Raad van Advies. Ook buiten de vereniging vroeg hij aandacht voor het werk van docenten en onderzoekers Nederlands in het buitenland.

“Volgens Deleu kon de buitenlandse neerlandistiek kan niet los worden gezien van de binnenlandse. Daarover schreef hij: ‘De aandacht voor het Nederlands en de kwaliteit van de taal, vormen nauwelijks een prioriteit in het algemeen cultuurbeleid van onze landen. De nonchalance waarmee met de eigen taal wordt omgesprongen is vaak stuitend.” En: “Het is daarom ook zo belangrijk dat instellingen als IVN én de Taalunie zich duidelijker maatschappelijk profileren en de binnenkamer verlaten om in alle beschikbare media de betekenis en het belang van het Nederlands te bepleiten.”

“Vanuit de IVN zijn wij Jozef Deleu zeer dankbaar voor zijn jarenlange verdienste voor onze taal en voor de neerlandistiek.”

Jo Tollebeek

cultuurhistoricus (KU Leuven)

“Het was op het einde van de jaren 1980 dat Jozef mij uitnodigde de redactie van Ons Erfdeel te vervoegen, het begin van een lang verblijf. Met Ons Erfdeel, zo leerde ik, betrachtte hij niet zozeer – of niet alleen – samenwerking binnen ‘de Nederlanden’. Het ging hem er vooral om de cultuur in Vlaanderen weidser te maken: opener, toleranter, minder verzuild, minder nationalistisch. Weidser, maar ook beter: de lat moest hoger. Daarvoor zocht hij voortdurend bondgenoten, ‘de schamelen van geest’ geselde hij zonder pardon.”

Tom Christiaens

algemeen hoofdredacteur de lage landen

“Jozefs levenswerk getuigt van zijn diepe overtuiging dat voor een volk de eigen taal en cultuur de hefbomen zijn voor ontvoogding, vrijheid en verbondenheid. Met Ons Erfdeel bouwde hij stevige bruggen tussen Vlaanderen, Nederland en al wie interesse heeft in de cultuur van de Lage Landen.”

“Ik zal me hem herinneren als een onafhankelijke, vlijmscherpe denker die zich verzette tegen elk misbruik van cultuur voor eigenbelang ten koste van de gemeenschap. Hij belichaamde een open en onbevangen Vlaanderen, geworteld in de eigen taal en cultuur, zelfbewust, maar zonder borstklopperij en met de blik op de wereld.”

Francis Persyn

oud-inspecteur Nederlands in Frankrijk

“Als lid van de redactie van het jaarboek De Franse Nederlanden heb ik jarenlang het voorrecht mogen genieten Jozef Deleu regelmatig te ontmoeten. Elke keer was het voor mij een persoonlijke verrijking. Door zijn scherpe oordeelskracht en zijn alomvattende visie op de meest van elkaar verschillende onderwerpen maakte hij een sterke indruk. Hij had een hekel aan kleingeestigheid en extremisme. Kortom, Jozef was een echte humanist.”

 

Willem Bongers-Dek

algemeen directeur Vlaams-Nederlands huis deBuren

“Met het overlijden van Jozef nemen we afscheid van een van de sterkste pleitbezorgers van de poëzie en van de Vlaams-Nederlandse samenwerking. Deleu stond als jonkie in 1957 aan het hoofd van Ons Erfdeel, de organisatie die zou uitgroeien tot een referentiepunt in de neerlandofonie. Vele jaren later zou hij ook nauw betrokken zijn bij de oprichting van deBuren – van 2004 tot en met 2012 zetelde hij in het bestuur. Hij was daarnaast een belangrijke partner in het organiseren van evenementen rondom Het Liegend Konijn, het tijdschrift voor hedendaagse Nederlandstalige poëzie dat hij oprichtte.”

“Deleu had een eervolle bijnaam achter de schermen bij deBuren. Namens de organisatie bedank ik Jozef Deleu voor zijn onophoudelijke inzet voor de Nederlandstalige cultuur. We putten kracht uit het onverzettelijke verzet van het Koppige Opperkonijn.”

Jan Schinkelshoek

voorzitter bestuursraad Ons Erfdeel vzw

“Jozef is voor mij de aartsvader van Ons Erfdeel/De Lage Landen, een cultureel bastion voor wat ik Nederlandstaligheid pleeg te noemen. Als voorzitter kon ik, ook na zoveel jaar, niet om Jozef heen. Gevraagd en ongevraagd gaf hij zijn adviezen. Die betrokkenheid – beter: die passie – voor de Nederlandse taal en cultuur zullen we missen.”

 

 

 

Philippe Noble

literair vertaler en redacteur bij de Franse uitgeverij Actes Sud

“Met Jozef had ik meer dan een kwarteeuw lang contact, nadat hij me in een vroeg stadium had gevraagd voor het redactiecomité van Septentrion en ik vanaf dat moment voor het blad regelmatig artikelen vertaalde of schreef.”

“Jozef herinner ik me als een zeldzame combinatie van menselijke warmte, generositeit en nietsontziende gedrevenheid. Van bij het begin was ik er diep van onder de indruk dat hij maar liefst twee algemeen culturele tijdschriften wist uit te geven over de Lage Landen: Ons Erfdeel (nu: de lage landen) en Septentrion, waarvan dat laatste specifiek bestemd was voor een Franstalig publiek dat traditioneel niet echt geneigd is om de blik naar het noorden te richten.”

“Dat deze bladen het al zo lang hebben uitgehouden (de lage landen bestaat intussen bijna zeventig jaar), is op zich al een uitzonderlijke prestatie. Omdat ik thuis een vrijwel volledige verzameling van beide titels op mijn boekenrekken heb staan, kan ik elke dag de omvang van dit oeuvre in ogenschouw nemen.”

“Jozefs tweede, misschien even grote verdienste is natuurlijk zijn niet aflatende ijver als redacteur van het eenmanstijdschrift Het Liegend Konijn. Ik heb het gevoel dat die desnoods ten koste ging van zijn eigen werk als dichter of essayist – en ook dat is uitzonderlijk.”

Paul Hermans

directeur Literatuur Vlaanderen

“Met het overlijden van Jozef Deleu verliest de Nederlandstalige literatuur een onvermoeibaar pleitbezorger van taal en poëzie. Literatuur Vlaanderen denkt in het bijzonder terug aan zijn eenmanspoëzietijdschrift Het Liegend Konijn, dat het vele jaren kon steunen.”

“De manier waarop Deleu talloze dichters wist over te halen om gedichten, vaak nog voordat ze helemaal afgewerkt waren en in bundels verschenen, af te staan voor publicatie (‘uit hun nest te roven’) zegt veel over het culturele en poëtische gezag en vertrouwen dat hij wist op te bouwen via Ons Erfdeel en zijn poëziebloemlezingen.

“Literatuur Vlaanderen brengt hulde aan Deleus bevlogenheid, onafhankelijkheid en blijvende betekenis voor ons literaire landschap.”

Gijsbrecht Ostyn

gedelegeerd bestuurder Ons Erfdeel vzw

“‘Wat ga je drinken?’”

“Het was Annemarie die mij iets aanbood, de eerste keer dat ik in Huis Oranje over de vloer kwam na het opnemen van mijn nieuwe functie.”

“Niet dat je geen goede gastheer was, Jozef. Integendeel. Maar op het moment dat Annemarie haar vraag stelde was jij al volop aan het uitweiden over de beginjaren van Ons Erfdeel, over onze Nederlandstalige cultuur waaraan iedereen moet kunnen deelnemen en over een memorabel gesprek dat je ooit had met ‘Boer Clerck’. Iets met een cheque…”

“Je sprak niet, je oreerde. Met een imposante bevlogenheid die ik tot dan zelden had gezien. Met een blik die elke reactie en de minste beweging vlijmscherp analyseerde. En met een overtuiging waaraan niet te tornen viel.”

“Un peu un peu? Nee, dat was niet aan jou besteed.”

“Dat betekende niet dat we het altijd eens waren. De tijden veranderden, Ons Erfdeel veranderde mee en sommige keuzes die we maakten, waren niet de jouwe. Maar je nam nooit een blad voor de mond, ook niet als jouw woorden scherp waren. Je bleef trouw aan je principes, zonder compromissen, zonder toegevingen.”

“Dáárin schuilt vandaag mijn immense respect voor jou. Want achter die onverzettelijkheid zat een kraakheldere missie. Een levenswerk waaraan je nooit hebt verzaakt. Die missie blijft overeind, Jozef. En we zullen ze blijven verdedigen. Misschien langs andere wegen, maar altijd in de wetenschap dat we op jouw kompas kunnen vertrouwen.”

“Beste Annemarie, doe mij maar een glaasje wijn. Zodat we samen kunnen klinken op jouw onnavolgbare echtgenoot. Op Jozef Deleu.”

Gunther Van Neste

algemeen secretaris van de Taalunie

“Ik leerde Jozef persoonlijk kennen toen ik in de begindagen van mijn mandaat als algemeen secretaris naar Rekkem trok. Daar maakte hij me meteen duidelijk hoezeer de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking hem ter harte ging, en welke rol hij daarin voor de Taalunie zag weggelegd. Het was een indringend gesprek dat me is bijgebleven.”

“Wat Jozef Deleu met Ons Erfdeel heeft opgebouwd, is van onschatbare waarde gebleken voor de culturele samenwerking tussen Vlaanderen en Nederland. Zijn werk heeft generaties schrijvers, denkers en culturele organisaties met elkaar verbonden. Hij heeft laten zien dat een gedeelde taal ook een gedeelde culturele ruimte kan scheppen, zonder dat we onze eigenheid hoeven op te geven. Die grensoverschrijdende ambitie blijft vandaag van groot belang voor de Taalunie, voor Vlaanderen en voor Nederland.”

Thomas Beaufils

hoogleraar Nederlandse cultuur (Université de Lille)

“Jozef was een uitzonderlijke bruggenbouwer, die de weinige Fransen die zich met de Nederlandstalige werelden bezighouden met open armen ontving. Terwijl enkele kwaadwillige mensen mij fel bekritiseerden, heeft Jozef mij altijd aangemoedigd om mijn eigen weg te blijven volgen. We zagen elkaar maar heel af en toe, meestal tijdens de redactievergaderingen van Septentrion, wanneer we allemaal samen een wandelingetje van enkele minuten maakten in de buurt van zijn huis in Rekkem. Hij besefte dat ieders bijdrage, hoe bescheiden ook, van onschatbare waarde was voor de bevordering van het Nederlands en de Nederlandstalige culturen. Zonder zijn morele steun had ik het allang opgegeven.”