kunst, samenleving

Kunst in de politiekazerne

Een leegstaand gebouw dat een betaalbaar atelier, een open podium of een ontmoetingsplek wordt: daar kan een stad alleen maar beter van worden. Toch kunnen initiatiefnemers op weinig structurele steun rekenen.

In Oostende vind je zo van die plekjes die net dat beetje glans hebben verloren. Zoals in de Alfons Pieterslaan, waar een politiekazerne jarenlang leegstond. Tot een groep makers – ze noemen zich De stadsnomaden – het gebouw omturnden tot ’t Kadaster: een plaats met ateliers, vergaderruimtes en plekken waar sociale organisaties zich kunnen huisvesten. ’t Kadaster moet uitgroeien tot een ontmoetingsplek in de stad, waar makers samenkomen om een plek voor de Oostendenaar te creëren.

Het gebouw voelt nog steeds aan als een politiekantoor – met zijn vele gangen en verdiepingen, en de centrale trap – alleen oogt het nu veel toegankelijker. En: er is kunst. Onder anderen van Philippe Badert en Joke Neyrinck, die hier allebei een atelier hebben. De vele doeken en materialen die in Neyrincks werkruimte rondslingeren, zorgen voor een chaotische maar gezellige sfeer. Hier maakt Neyrinck doodles, of “vrije dromen”: levendige tekeningen en schilderijen waarvoor ze vertrekt vanuit spontane en repetitieve lijnen.

Nog een voordeel, volgens Badert: je maakt deel uit van een project. “Het is hier een mix, met ook vzw’s. Af en toe krijg ik ook passanten die mijn atelier komen bezoeken.” Hij ziet bijvoorbeeld hoe kinderen uit een minder kansrijk milieu alsnog in contact komen met kunst. “Ze nemen deel aan activiteiten in ’t Kadaster, en lopen hier dan eens binnen. We knopen een gesprekje met ze aan, en merken dat iets hen dan soms prikkelt. Dat vind ik belangrijk. Kunst verruimt je blik.”

Vzw De stadsnomaden leidt ’t Kadaster in goede banen. Met een achttal trekkers zet de organisatie zich in om leegstand in de stad aan te pakken. Heel wat gebouwen, panden en gronden hebben geen bestemming, terwijl ondernemers, middenveldorganisaties en kunstenaars net een plek zoeken. “We willen die panden van onderuit weer tot leven wekken”, zegt Hans Dewitte (De stadsnomaden). “We willen de negende wijk in Oostende realiseren, de optelsom van alle leegstand.”

Zekerheid

Ook in Noord-Brabant wordt iets aan de leegstandsproblematiek gedaan. Al dertien jaar lang ontfermt de stichting Volop Brabant zich over leegstaande winkelpanden. Initiatiefneemster Maruja Gutierrez begon in de provinciehoofdstad Den Bosch, waar ze panden inzette als podia voor lokale kunstenaars en initiatieven. Na drie jaar vroeg de provincie haar om het project breder uit te rollen. De gemeenten Deurne, Eindhoven, Helmond, Meierijstad, Oss, Roosendaal en Waalwijk stapten mee in het verhaal.

“Ik ga naar de steden toe en zet in een jaar tijd een aanpak op zodat de eigenaars hun pand tijdelijk beschikbaar willen stellen voor lokale initiatieven”, zegt Guttierez. “Ik bouw het netwerk uit en zorg voor de eerste invulling. Daarna is het aan de gemeente.”

In Amsterdam kunnen makers dan weer terecht bij Shebang, een samenwerking van Bijlmer Parktheater, CBK Zuidoost en Imagine IC. Tot 2025 verbleef die nomadische artistieke ontwikkelplek in een leegstaand bedrijfspand. “We geven het gebouw een andere bestemming, in samenwerking met een gastcurator en team. Die mogen met de ruimte doen wat ze willen”, zegt woordvoerder Esther Meijer, die zelf ook kunstenaar is.

Bovenop de eigen programmering stelt Shebang de plek beschikbaar voor lokale initiatieven, net als Volop Brabant. “Zeker voor beginnende kunstenaars is het een meerwaarde om zo’n grote ruimte voor een expositie te gebruiken en daar geen torenhoge rekening voor te moeten betalen”, zegt programmacoördinator Sjoerd Vocking.

Betaalbaarheid is inderdaad een grote factor voor veel kunstenaars – bij het exposeren, maar evengoed bij het maken. Dat erkennen ook Joke Neyrinck en Philippe Badert. “Mijn huurprijs in ’t Kadaster bedraagt 320 euro per maand, en daarbovenop betaal ik nog een kleine 200 euro aan vaste kosten”, zegt Neyrinck. “Dat is billijk.”

Voor die prijs heb je zekerheid, haakt Badert aan. Zijn werk is erg conceptueel: hij toont een doek waarop blokjes een gezicht verbergen, dat je van langszij alsnog kunt zien. Andere schilderijen tonen hun tekening pas wanneer je een lampje aanknipt. “Vóór ’t Kadaster huurden Joke en ik samen een privéruimte, maar die wordt binnenkort afgebroken. De voorbije twee jaar heb ik al vier keer moeten verhuizen.”

Weerstand

Vraag het aan de kunstenaars in ’t Kadaster, de makers die een podium vinden bij Volop Brabant of bij Shebang: ze zijn blij met de manier waarop die organisaties de leegstand aanpakken. “Dit is echt een stadsatelier”, zegt Neyrinck. “Het is een sociaal gebeuren, er is return voor de omgeving.” Af en toe geeft ze workshops bij de Vlieger, een basisschool vlakbij. “Dan maken we bijvoorbeeld één groot doek met de leerlingen. Voor mij is het een manier om mijn werk te delen, voor de kinderen is het een kans om te experimenteren.”

Ook de gemeentebesturen geven aan tevreden te zijn. “Als we weten dat ergens in Oostende een pand leegstaat, denken we na over welke partners geïnteresseerd kunnen zijn. Een vzw die proactief meedenkt, zoals De stadsnomaden met ’t Kadaster, juichen wij toe”, zegt de bevoegde schepen Judith Ooms.

Het vorige stadsbestuur wilde een VDAB-centrum en een detentiehuis huisvesten in de oude kazerne. Dat gebeurde uiteindelijk niet, mede door weerstand van de buurtbewoners. Zij verzamelden zich in het comité #vraaghetdeburen. “We waren niet tegen een detentiehuis, maar dit was er niet de plaats voor”, zegt Luc Soete, lid van de dertienkoppige kerngroep.

In overleg met het buurtcomité schakelde het stadsbestuur De stadsnomaden als curator in om het gebouw een betere herbestemming te geven. Met succes, aldus Soete. Het positieve effect van de nieuwe invulling is volgens hem al merkbaar, bijvoorbeeld op het nabijgelegen Leopoldpark, dat met een drugsproblematiek kampt.

Krimpende centra

Of ’t Kadaster een duurzame oplossing is, valt nog wel te bezien. De curator krijgt van de stad in elk geval vrijheid in hoe ze het pand gebruikt. Er is een contract, en de stad voorziet een jaarlijkse bijdrage, voor het overige moet de vzw zelf zien rond te komen.

Ook voor Shebang is niets in steen gebeiteld. Er ligt nog geen financieringsplan vast, waardoor de programmering voorlopig beperkt blijft.

In Noord-Brabant merkt Guttierez dat gemeenten leegstaande panden aan de randen van het centrum veelal omzetten in woningruimte. De winkelcentra worden op die manier compacter. “Maar als je dan alleen de standaard winkelketens overhoudt, verlies je de aantrekkingskracht van het centrum. Je moet het toch echt hebben van lokaal ondernemerschap. We zorgen ervoor dat er waardevolle invullingen in de stad komen. Het gaat erom dat lokale talent en DNA zichtbaar te maken.”

Wat beslist het Oostendse stadsbestuur na een jaar over ’t Kadaster? Zetten de Brabantse gemeenten het werk in de winkelcentra binnenkort weer verder? Zolang er geen structurele beleidssteun is, kunnen de initiatiefnemers alleen maar hopen op goodwill. Net als de kunstenaars. “Ik kom hier met mensen in contact”, zegt Badert. “Ik ben blij dat ik hier deel van uitmaak. Deze ruimte heeft iets rebels, iets wat niet afgelijnd is.”

Hoelang initiatieven als ’t Kadaster, Volop Brabant of Shebang blijven bestaan, weet niemand. Hier zijn steeds meer mensen alvast wél van doordrongen: ze maken de stad mooier.

Praktische info: tkadaster.be, shebangamsterdam.nl en volopbrabant.nl

• 't Kadaster
• Shebang
• Volop Brabant