geschiedenis, kunst

De expo ‘Postkoloniaal?’ is baanbrekend – de vraag is wat het Huis van de Europese Geschiedenis na afloop met het thema doet

De tentoonstelling Postkoloniaal? in het Huis van de Europese Geschiedenis in Brussel onderzoekt het koloniale verleden van Europese landen, en de sporen die deze geschiedenis vandaag nog nalaat. Persoonlijke getuigenissen, historische objecten en hedendaagse kunstwerken maken het verhaal tastbaar.

In 2024 bezocht ik voor het eerst het Huis van de Europese Geschiedenis, dat in 2017 de deuren opende, en als missie heeft “de geschiedenis van Europa in alle eerlijkheid te onderzoeken”. Tijdens mijn bezoek viel het op dat de vaste opstelling weinig aandacht besteedt aan het kolonialisme en zijn gevolgen. Met de tentoonstelling Postkoloniaal? vult het museum nu een opvallende leemte in zijn verhaal over de Europese geschiedenis.

Door de Black Lives Matter-betogingen in 2020 nam de publieke aandacht voor het koloniale verleden van Europese landen sterk toe. In België was die aandacht al verscherpt sinds de heropening van het AfricaMuseum in 2018, maar Black Lives Matter bracht het debat in een stroomversnelling.

Het recente debat heeft drie opvallende kenmerken. Ten eerste is er, vergeleken met twintig jaar geleden, een veel kritischere kijk op kolonialisme als onrechtvaardig systeem. Ten tweede zijn het niet instellingen zoals musea die het debat dragen, maar zwarte activisten, kunstenaars en schrijvers, vaak met wortels in voormalige kolonies als Congo of Suriname. Ten derde is er aandacht gekomen voor de hedendaagse gevolgen van de kolonisatie in landen die koloniale machten waren, waaronder ook België en Nederland.

De tentoonstelling Postkoloniaal? weerspiegelt deze drie tendensen in het debat, op een moment dat het thema (de)kolonisatie enigszins uit de maatschappelijke en politieke aandacht is verdwenen. De expo slaagt erin het kolonialisme vanuit een Europees perspectief te benaderen, en niet louter vanuit afzonderlijke nationale geschiedenissen. Het is eigenlijk verbazend dat zo’n tentoonstelling niet eerder plaatsvond in Brussel, de hoofdstad van Europa, of in het nabijgelegen AfricaMuseum in Tervuren.

Verzetssymbolen

Postkoloniaal? is opgebouwd rond vier grote historische delen. Deel één behandelt de structurele fundamenten van het Europese kolonialisme, van de vijftiende eeuw tot 1945. Een van de kapitalistische fundamenten was de exploitatie van grondstoffen en zogenaamde raciaal minderwaardige bevolkingen in veroverde gebieden die met geweld tot kolonies werden gemaakt.

In die periode bouwde Nederland een uitgestrekt koloniaal imperium uit in Amerika, Azië en Afrika. Ook de jonge Belgische staat ging na de onafhankelijkheid van 1830 op zoek naar een kolonie. In 1885 werd koning Leopold II eigenaar van een enorm gebied in Centraal-Afrika, de huidige Democratische Republiek Congo. In 1908 nam de Belgische staat het gebied over als officiële kolonie.

Lange tijd was in het dominante verhaal over kolonisatie weinig aandacht voor het verzet van gekoloniseerde volkeren. Toch was verzet een noodzakelijke stap naar onafhankelijkheid. De expo gaat die geschiedenis niet uit de weg. Aan het begin staat een tijdlijn met sleutelmomenten uit het Europese kolonialisme en het antikoloniaal verzet van mannen én vrouwen. Voorbeelden zijn de opstanden van de Angolese koningin Nzinga tegen de Portugezen (1624) en van de Jamaicaanse heldin Nanny of the Marrons tegen de Britten (1728). Postkoloniaal? zet ook onafhankelijkheidsfiguren als de Indonesische president Soekarno en de Congolese premier Patrice Lumumba in de kijker als symbolen van het verzet tegen respectievelijk het Nederlandse en het Belgische kolonialisme.

Deel twee neemt de bezoeker mee naar de periode waarin de Europese koloniale imperiums afbrokkelden en uiteindelijk instortten. Tussen 1945 en het einde van de twintigste eeuw wisten meer dan tachtig kolonies zich officieel van het koloniale juk te bevrijden.

Een symbolisch moment van die periode was het Vijfde Pan-Afrikaanse Congres, dat in oktober 1945 plaatsvond in Manchester. De tentoonstelling citeert uit een congresverklaring: “We zijn vastberaden om vrij te zijn. We willen onderwijs, het recht op een waardig leven, het recht om onze gedachten en emoties te uiten, om vormen van schoonheid over te nemen en te creëren. Zonder dit alles sterven we om te leven.”

Postkoloniaal? herinnert de bezoeker eraan waarom 1945 een kantelpunt vormde. Europa had het nazisme en het fascisme overwonnen, maar de oorlog had ook de kwetsbaarheid van de koloniale machten blootgelegd. Voor antikoloniale leiders was de naoorlogse periode hét moment om vrijheid en zelfbeschikking op te eisen.

Deel drie onderzoekt de spanning tussen onafhankelijkheid en echte vrijheid in de context van de Koude Oorlog. In de jaren 1950 kwam de antikoloniale strijd in een stroomversnelling. Het jaar 1960 was een hoogtepunt: alleen al in Afrika verwierven zeventien landen hun onafhankelijkheid. Congo was daar één van. In verschillende kolonies namen verzetsstrijders de wapens op en bevrijdingsoorlogen braken uit. Een van de blikvangers van de expo is een iconische zwart-witfoto van de jonge Luzia Inglês Van-Dúnem, actief in de Angolese onafhankelijkheidsstrijd tegen Portugal.

Europese landen zoals Nederland en België probeerden hun geopolitieke en economische belangen te verdedigen door vaak met geweld op het verzet te reageren. Tijdens de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog (1945-1949) kwamen naar schatting honderdduizend burgers om het leven. In Congo werd de nationalistische regering ondermijnd en de moord op de democratisch verkozen Lumumba ontketende een rebellie.

Wat nu? is de centrale vraag in het vierde en laatste deel van de expo, dat ingaat op de hedendaagse sporen van het kolonialisme. De inzet van kunstenaars, activisten, schrijvers en andere burgers heeft de voorbije jaren geholpen om die sporen zichtbaar te maken en het debat aan te zwengelen over hoe Europese samenlevingen ermee (moeten) omgaan. Daarbij krijgen koloniale standbeelden en straatnamen vaak veel aandacht. Tegelijk leeft in Belgische en Nederlandse steden de vraag naar een publiek eerbetoon aan antikoloniale figuren zoals Lumumba en de Surinaamse Anton de Kom. In de tentoonstelling staat een met rode verf beklad standbeeld van Leopold II, dat uit de Gentse publieke ruimte werd verwijderd. Het toont hoe gecontesteerde monumenten een educatieve functie kunnen behouden in een museum.

Het laatste deel van Postkoloniaal? belicht ook de koloniale erfenissen op de arbeidsmarkt, in het onderwijs, op de huisvesting, in de gezondheidszorg en in de populaire cultuur zoals feesttradities en stripverhalen. Personen van Afrikaanse afkomst worden vandaag nog vaak geconfronteerd met structureel racisme. De tentoonstelling verwijst naar de studie Being Black in the EU (2024). Uit vergelijkende cijfers blijkt dat België hoog scoort als het gaat over discriminatie op basis van huidskleur en migratieachtergrond.

Opmerkelijk genoeg blijft dit onderdeel eerder oppervlakkig over de hoeveelheid cultuurvoorwerpen die vandaag bewaard worden in Europese musea als het AfricaMuseum en het Nederlandse Wereldmuseum nadat ze tijdens de koloniale periode werden geroofd of onder ongelijke omstandigheden werden verworven. Nochtans waaide de voorbije jaren een nieuwe wind in het debat over restitutie of teruggave. In 2022 keurde België een historische wet goed, terwijl landen als Nederland, Duitsland en Frankrijk concrete stappen zetten om erfgoed terug te geven aan onder meer Sri Lanka, Nigeria, Benin en Senegal.

Voorwerpen, kunstwerken en verhalen

Postkoloniaal? maakt de vier historische delen zichtbaar en tastbaar aan de hand van bijna tweehonderd historische voorwerpen en documenten, van de zevende eeuw tot vandaag. Zo staat er een racistisch object uit het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime: een bord van een bankje met het opschrift “Whites Only”. Als tegengewicht toont de expo ook voorwerpen uit antiracistische bewegingen. Zo is er een ingeslagen autoraam dat verwijst naar het geweld tegen de Nederlandse actiegroep Kick Out Zwarte Piet, die jarenlang campagne voerde met de slogan “Zwarte Piet is racisme”.

In het parcours zijn bovendien vijfentwintig hedendaagse kunstwerken opgenomen. Corvée van de Congolese kunstenaar Steve Bandoma staat voor cultuurobjecten die tijdens de koloniale periode werden meegenomen en vandaag nog altijd deel uitmaken van Europese museumcollecties.

De koloniale geschiedenis krijgt extra zeggingskracht wanneer ze wordt verteld door mensen die de gevolgen ervan zelf hebben ervaren en de littekens van dat verleden dragen. Op verschillende plaatsen in de expo kunnen bezoekers kijken en luisteren naar mannen en vrouwen die getuigen hoe het verleden een blijvende impact heeft gehad op hun leven en dat van hun families. Die persoonlijke getuigenissen geven het kolonialisme een menselijk gezicht.

Zo vertelt de antropologe van Molukse afkomst Leah Latumaerissa over haar overgrootvader, een ex-soldaat van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL), en over de gebroken belofte van de Nederlandse overheid om zijn familie te laten terugkeren naar haar thuisland. Jacqui Goegebeur, dochter van een Belgische vader en een Rwandese moeder, getuigt op indringende wijze over het onrecht dat gemengde kinderen (metissen) tijdens de koloniale periode werd aangedaan. De recente veroordeling van de Belgische staat voor de ontvoering van vijf metissen als misdaad tegen de menselijkheid toont aan dat de zoektocht naar erkenning en gerechtigheid tot vandaag voortduurt.

Ambitieuze samenwerking

Postkoloniaal? is het resultaat van een ambitieuze samenwerking tussen hoofdcurator Kieran Burns, medecuratoren zoals de Frans-Togolese cultureel expert Ayoko Mensah, andere medewerkers van het museum en een internationaal netwerk van historici, onderzoekers, activisten, gemeenschapsleiders en overige deskundigen.

Het museum werkte samen met een dubbel advies- en evaluatiekader. Enerzijds was er de Academische Adviesgroep met onder meer dr. Olivette Otele, historicus en professor aan de School of Oriental and African Studies (SOAS) in Londen. Anderzijds was er het Panel van Kritische Vrienden, met onder anderen antropoloog Mitchell Esajas van het cultuur- en documentatiecentrum The Black Archives in Amsterdam en Inès Mwe-Di-Malila van het Collectif Mémoire Coloniale, een van de belangrijkste diaspora-organisaties rond (de)kolonisatie in België.

Die brede samenwerking rond Postkoloniaal? resulteert in een tentoonstelling die bewust inzet op meerstemmigheid en multiperspectiviteit. In het parcours weerklinken diverse stemmen en perspectieven van gekoloniseerde volkeren en hun nazaten. De expo is baanbrekend omdat ze het Europese dominante koloniale narratief doorbreekt en de menselijke ervaringen van onderdrukking én verzet centraal stelt.

In de tentoonstelling staat een quote van de Kameroense denker Achille Mbembe: “De geschiedenis van Europa is niet beperkt tot de grenzen van Europa… Europa moet worden benaderd als een mondiale kwestie.” Dat is precies de verdienste van Postkoloniaal?: in het hart van de Europese democratie integreert de expo kolonialisme en zelfs neokolonialisme (de huidige rol van China) in het verhaal van de Europese geschiedenis.

De tentoonstelling heeft het potentieel om een breed publiek uit binnen- en buitenland te bereiken. De toegang is gratis, de teksten zijn beschikbaar in het Nederlands, Frans, Engels en Duits, en het museum organiseert een programma van activiteiten en rondleidingen, ook voor scholen. De grootste uitdaging ligt nu bij het Huis van de Europese Geschiedenis zelf: krijgt dit vernieuwende verhaal over kolonialisme ook na afloop van de tijdelijke tentoonstelling een vaste plaats in het Europese verhaal dat het museum wil vertellen?

De expo Postkoloniaal? is nog tot en met 14 maart 2027 in het Huis van de Europese Geschiedenis in Brussel.