geschiedenis column

Vrees de furie van Vondel

Als iemand de boel over de door illegaal vuurwerk afgebrande Vondelkerk zou oppoken, dan zou het wel haar naamgever zijn geweest, schrijft cultuurhistorica Lotte Jensen. ‘Vondel zou furieus uithalen.’

Alweer ruim achttien jaar geleden, op 22 oktober 2007, maakte ik een middagwandeling door mijn toenmalige woonplaats Amersfoort. Zoals gebruikelijk wandelde ik de Muurhuizen helemaal af langs de fraaie stadsmuur. Toen ik de Langegracht wilde inslaan, bleef ik verschrikt stilstaan. Zag ik dat goed? Het leek wel of er vlammen uit de Elleboogkerk kwamen. Ik keek nog eens. Inderdaad, de kerk stond in brand. Na enige tijd ‒ waren het seconden of minuten? ‒ brak de spitse toren af. Er klonken verschrikte kreten om me heen. Machteloos keken we toe hoe het vuur alles verwoestte.

Mijn gedachten gingen terug naar die ervaring toen ik over de brand van de Vondelkerk las. Tijdens de jaarwisseling werd die Amsterdamse kerk, die tussen 1872 en 1880 tot stand kwam, in de as gelegd. De oorzaak was een vuurpijl. Het dak vatte vlam, waarna het vuur zich snel verspreidde. Omstanders zagen en filmden hoe de torenspits instortte. Burgemeester Femke Halsema was ook snel ter plaatse en sprak haar ontzetting uit: “Het is echt verschrikkelijk. Ik heb net staan kijken. Het is bijna gewelddadig, zo groots. De kerk staat heel dicht op heel veel huizen. Dus behalve het verlies van een geweldig monument is het voor alle mensen die eromheen wonen ook echt heel eng.”

Dat een kerkbrand veel impact kan hebben, laat de geschiedenis zien. Denk bijvoorbeeld aan de brand van de Notre Dame in 2019 in Parijs. Toen gingen duizenden mensen de straat op om hun verdriet te uiten. Het land voelde zich in zijn ziel getroffen: zo groot was de symbolische waarde van dit iconische gebouw.

Zo’n vaart zal het met de Vondelkerk niet lopen, maar de behoefte om uiting te geven aan het verlies is er net zo goed. Tegenwoordig doen de meeste mensen dat door een foto of bericht op sociale media te delen. Dat ging vroeger anders. Tot in de negentiende eeuw betuigden publicisten hun medeleven via gelegenheidsgedichten, pamfletten, krantenstukken en liederen. Ze grepen ook vaak hun kans om er een morele boodschap aan te koppelen. Soms leidde dat zelfs tot heuse mediarellen.

Als iemand de boel flink wist op te stoken, dan was het wel Joost van den Vondel, de naamgever van de recent afgebrande kerk. Toen in 1645 de Nieuwe Kerk in Amsterdam afbrandde, schreef hij een treurdicht, of beter gezegd: hekeldicht. Na de Alteratie van Amsterdam in 1578, toen het katholieke stadsbestuur werd afgezet, werd de Sint-Catharinekerk omgedoopt tot Nieuwe Kerk. Katholieken moesten hun godsdienst voortaan in kloosterkapellen of particuliere huizen belijden. Rond 1640 was Vondel zelf tot het katholicisme bekeerd. Hij gebruikte de brand om het ware geloof, het katholicisme, te verdedigen.

Vondel verbeeldde de kerk als een kleumende en naakte vrouwenfiguur. Haar blauwe sluier ofwel leien dak was in rook opgegaan (de tekst is door mij herspeld):

De Koningin van Amstels hoofdgebouwen
Is nu helaas! haar blauwe sluier kwijt!
En moet blootshoofds verkleumen, en verkouwen,
In ’t hartje van de gure wintertijd.
Zij klappertandt, en zit met naakte schenen,
Haar pijlers, paars geschroeid, gekwetst, gebrand.

Er volgde een tirade over mishandeling en verkrachting. Vondel concludeerde dat er maar een geloof het juiste was: “Vergaapt u niet aan hout of steen uitwendig / De ware kerk staat vast, en duurt bestendig”.

Vondels morele terechtwijzing leidde tot een stortvloed aan reacties, die in Der poëten vegtschool werden gebundeld. Calvinistische dichters namen de “papisten poeet” met eloquente parodieën op hun beurt flink te grazen. Waren het niet juist de katholieken die zich door uiterlijke pracht en praal in plaats van innerlijke geloofsbeleving lieten leiden?

Terug naar de Vondelkerk. Het is jammer dat de naamgever niet meer leeft, want hij zou vast een scherpe satire over de brand hebben geschreven. Hij zou opmerken dat het gebouw jarenlang werd verwaarloosd en nauwelijks nog voor diensten in gebruik was. Kantoren kwamen ervoor in de plaats! Hij zou furieus uithalen naar al diegenen die het plaatselijke vuurwerkverbod schonden. Sinds 2022 mag er geen consumentenvuurwerk meer worden afgestoken in de gemeente. Het verbod werd massaal genegeerd. Zie wat daarvan komt.

Maar er is hoop. De Elleboogkerk en de Notre Dame zijn in de oude luister hersteld. Er is al een inzamelingsactie gaande om ook de Vondelkerk te herbouwen.

• Joost van den Vondel