kunst

In het grootste openluchtmuseum van de Lage Landen raakte Koen Vanmechelen een snaar in mijn ziel

Een uitdagend kunstparcours langs de Maas dompelt je onder in de diepe tijd en laat je de soms harmonieuze, dan weer gespannen verhouding tussen mens en landschap ervaren.

Net voorbij Smeermaas staat een visser muisstil midden in de rivier. Even denk ik dat het een beeld is, totdat hij plotsklaps zijn hengel omhoogtrekt. De Maas is hier op haar mooist. In majestueuze bochten baant ze zich een weg door het landschap. In het water zoeken Konikpaarden verkoeling. Imposante rode beuken vormen een erehaag voor de eenzame fietser die het natuurgebied Hochter-Bampd-Herbricht doorkruist.

Uit het gehucht Herbricht, waaraan het gebied het derde deel van zijn naam ontleent, zijn intussen bijna alle inwoners weggetrokken. Na de grote overstromingen van 1993, 1995 en 2021 besloot de overheid dat wonen in de winterbedding van de Maas niet langer gewenst was. De natuur neemt het over. En de kunst.

Op een heuvel langs de oever verrees de Tree of Life van de Amerikaanse kunstenaar Mark Dion. Op de takken zitten dieren die door de tijden heen in de Maasvallei leefden. Zoals de mosasaurus, de toppredator die in het krijt, 75 tot 65 miljoen jaar geleden, met zijn stevige kaken het water voor vele andere soorten onveilig maakte en tot wel achttien meter groot kon worden. Of de steur, de kanjer onder de vissen die in de jaren vijftig van de vorige eeuw door vervuiling uit de Maas verdween.

Wellicht symboliseert de schaar die in de boom hangt precies dat: de mens die de levensdraad doorknipt. Met zijn boom wilde de kunstenaar laten zien dat wij slechts een bliep in de tijd zijn, vertelde Dion. Wie op een hete dag waarop klimaatverandering zich onverbiddelijk doet gelden in zijn eentje aan de voet van de boom staat, ervaart zijn eigen nietigheid in de diepe tijd die het werk verbeeldt. Maar het zijn niet alleen bloedserieuze gedachten die de beschouwer hoeven te overvallen. De dieren en objecten op de sculptuur hebben ook iets komisch en aandoenlijks.

Dions levensboom was het eerste kunstwerk dat verrees als onderdeel van Kunst aan de Maas, de vrucht van een samenwerking tussen een natuurorganisatie – het Regionaal Landschap Kempen en Maasland – en een kunstencentrum – Z33 in Hasselt. Langs de linkeroever van de Gemeenschappelijke Maas, het 47 kilometer lange deel van de rivier waar ze de grens tussen België en Nederland vormt, staan nu zes werken van kunstenaars met internationale naam en faam.

Wie bij voorkeur traag, per fiets of te voet, het traject door het Rivierpark Maasvallei aflegt, passeert ook nog allerlei andere kunstwerken die niet tot de route behoren. Zoals de staalsculptuur De grindverzorger die ten oosten van Maasmechelen aan de dijk staat. Het werk is gemaakt door een vriendengroep van kunstsmeden. De sculptuur is een symbool, legt het informatiebord uit, voor het herstel van de natuurlijke grindoevers. Door grindwinning en intensieve landbouw gingen de natuurwaarden in het gebied in de twintigste eeuw de dieperik in. Zo verdween ook de grindwolfspin, die op de rode lijst van met uitsterving bedreigde soorten staat. Gelukkig is er hoop: enkele waarnemingen wijzen voorzichtig op de terugkeer van het beestje.

Mystieke ervaring gemist

Wie het hobbelige grindpad dicht tegen de Maas volgt en de bewegwijzerde Maasroute die veiligere, geasfalteerde weggetjes kiest even links laat liggen, ziet aan de overkant de lozingspijp van chemiepark Chemelot in de Maas uitkomen. Daaruit stromen meer dan zeshonderd verschillende chemische stoffen de Europees beschermde natuur in. Niet meteen een schitterende bijdrage aan het definitieve en volledige herstel van de natuur in de Maasvallei.

Enkele kilometers noordelijker biedt zich een plek aan waar je op de eeuwige spanning tussen mens en natuur kunt reflecteren: de granieten banken die onder het kunstwerk Reflection van de Nederlandse Germaine Kruip staan. Het werk bestaat uit een vijf meter lange staaf die is opgehangen aan een draad. Kruip spande de draad tussen twee tien meter hoge palen die op 32 meter afstand van elkaar staan. Op het trio banken aan de voet ervan kun je je nestelen om het punt te aanschouwen waar ooit een pontje België en Nederland verbond en om te luisteren naar de klank die de sculptuur voorbrengt.

Deze jongen hoorde niets. Pas achteraf drong het tot me door dat ik op de staaf had moeten kloppen. Dan had ik een geluid gehoord dat doet denken aan de bel van het verdwenen pontje. Een mystieke ervaring deed ik daardoor niet op, ook omdat ik aan het werk visueel niet bijzonder veel vond te beleven. Hopelijk vindt de lezer de klopper wel of durft hij gewoon een steen te pakken om op de staaf te slaan.

Enkele meanders en een kilometer of zeven verder staat het eind mei ingewijde Future Fossil van Koen Vanmechelen. Een van haar fiets gestapte mevrouw vraagt: “Is het nou een verkoolde wilg of moet het dat voorstellen?” Ze heeft gelijk: dat stelt het inderdaad voor, de wilg is een boomsoort die traditioneel thuishoort in dit landschap. Rond de tentakelachtige wortels van de boom liggen zandzakken, die de eeuwige strijd tegen het water symboliseren, aan de stam zijn knaagsporen van de bever, een beschermde diersoort die zijn plek probeert op te eisen in een door de mens getemde natuur.

Op de kruin vlijt een gigantisch ei zich neer, geheel passend in de niet-aflatende fascinatie van de kunstenaar voor de kip en het ei, en de hoop op een nieuw begin symboliserend. Maar of dat er zal komen… Als onze beschaving aan hoogmoed ten onder gaat, zal Vanmechelens werk misschien nog fier overeind staan als een toekomstig fossiel en getuige van het menselijk vermogen te reflecteren op de eigen, uiteindelijk vergeefse pogingen de natuur te temmen.

Vanmechelens werk ligt pal naast de fietsroute. Sommige passanten stappen af, anderen die op koersfietsen voorbijflitsen geven al rijdend commentaar. Het is een werk waarbij het haast onmogelijk is om stil te blijven. Minder gelukkig is de Belgische kunstenaar Adrien Tirtiaux. Zijn Echoes of a Landscape ligt sowieso niet langs de Maasroute, maar langs een doodlopende weg waarvoor de fietser moet afslaan. Op de dag dat ik het parcours verken, zijn er bovendien werken gaande aan een instroomconstructie voor de nabijgelegen Heerenlaakplas, waardoor het weggetje helemaal is afgesloten. Als ik me er toch op waag, maakt een vrachtwagenchauffeur die op weg is naar de werken misbaar.

Ergens is het wel gepast. Want de drie kerktorens van beton, staal en baksteen knipogen niet alleen naar die van de nabijgelegen gemeenten Aldeneik, Maaseik en Roosteren, maar ook naar het industriële verleden van de regio. Als ik lees welke betekenislagen allemaal in het werk liggen – zoals het feit dat de kerktoren van Aldeneik op zijn kop staat als verwijzing naar de grindwinning in de Heerenlaakplas – denk ik: interessant! Maar bij dat cognitieve genot blijft het, terwijl de werken van Dion en Vanmechelen op de een of andere manier een snaar in mijn ziel wisten te raken.

Tentakels in een betoverend landschap

Dat geldt evenzeer voor de sculptuur Moeder! Oui dream till the end van de Noord-Franse Laure Prouvost die in een grindplas in het noordoostelijkste puntje van België ligt. De beeltenis van de zwangere moeder Maas symboliseert de vruchtbaarheid van de rivier die de omwonenden zoveel gaf. Ze lijkt voldaan op haar rug te liggen, maar in haar blik ligt ook ontzetting. Ze is half mens, half octopus, een dier dat telkens terugkeert in het werk van Prouvost, ook in de muurschildering van Brusk, de nieuwe Brugse kunsthal. De octopus heeft geen centraal brein, hij denkvoelt met zijn tentakels. Het onderwaterwezen past perfect bij grensverkenner Prouvost, die verschillende talen, denken en voelen, hoop en wanhoop door elkaar klutst.

Het is een passend sluitstuk van een parcours dat door een gevarieerd en bij vlagen betoverend landschap voert. Ik zal er zeker terugkeren. Al was het maar om de volgende keer wel op de messing staaf van Reflection te kloppen. En om het zesde werk van Kunst aan de Maas te aanschouwen, dat een paar dagen nadat ik op de fiets sprong werd geopend: Womb of Time van de Nederlandse Jennifer Tee, te vinden bij het Kasteel van Leut in Maasmechelen.

Ook zonder dat werk al in het echt te kunnen aanschouwen, durf ik te zeggen dat deze route door het grootste openluchtmuseum van de Lage Landen langs een bijzonder ensemble kunstwerken voert die elk op hun eigen wijze uitdagen tot denkvoelen over de soms gespannen, dan weer harmonieuze verhouding tussen mens en natuur.

kunstaandemaas.be

• Adrien Tirtiaux
• Germaine Kruip
• Jennifer Tee
• Koen Vanmechelen
• Laure Prouvost