Een kosteloze buitenlandreis, met het idee uitgeverijen tot een vertaling te verleiden? Het klonk te goed om waar te zijn. ‘Met Nadia de Vries fantaseerde ik over een experiment: laat een stel schrijvers avondenlang voordragen in lege boekhandels ver van hun geboortegrond, wie houdt het het langste vol?’
Mijn eerste gedachte: dit is oplichterij. Steeds vaker ontvangen schrijvers immers zwendelberichten van zogenaamde internationale uitgeverijen of literair agenten, die met AI-gegenereerde onzin iemands recente boek aanprijzen en een nieuw internationaal lezerspubliek beloven. Kennelijk zijn auteurs, bevangen door hun solitaire ijdelheid, een dankbaar doelwit voor zulk bedrog. Daar trap ik niet in, dacht ik dus toen ik uit het niks alweer zo’n mail kreeg. Ditmaal betrof het een uitnodiging om met een groepje Nederlandse schrijvers en redacteuren dagenlang kosteloos door Kroatië te reizen. Kom op zeg, mijn werk is niet eens in het Kroatisch vertaald.
Dat laatste was juist een van de redenen voor de uitnodiging, die wel degelijk reëel bleek te zijn. Enkele Nederlandse schrijvers zouden gepresenteerd worden aan een Kroatisch publiek, en wellicht zou een Kroatische uitgever zo verleid worden hun werk alsnog te laten vertalen.
Uiteraard zegde ik toe. Nieuwsgierigheid, verveling, opportunisme, privilege, kinderloosheid, reislust: al die redenen liepen door elkaar, maar bovenal was ik benieuwd naar wat ik in Kroatië zou aantreffen. Vlak hiervoor had ik met eenzelfde belangstelling weken in de Passa Porta-residentie in Brussel verbleven, ook toen had ik geen idee gehad wat er precies op me wachtte, en juist daarom wilde ik er graag naartoe. Ik denk dat elke schrijver er goed aan doet om zichzelf van tijd tot tijd over te leveren aan onbekende situaties.
We waren met een negenkoppige Nederlandse delegatie, daar in Kroatië. Vier schrijvers, vijf medewerkers van Nederlandse uitgeverijen. Dagenlang werden we op sleeptouw genomen door de sympathieke vertaler Lena en een groepje Kroaten. Alles was tot in detail verzorgd, hotels, vervoer naar onze optredentjes, restaurants waar we meerdere keren per dag werden getrakteerd op een dieet van zetmeel, jus en alcohol. De grootste angst van de Kroaten leek te zijn: een schrijver hongerig het podium op sturen. Of er mensen naar die optredens kwamen kijken, leek hooguit een bijzaak te zijn, een terzijde waaraan geen tekst besteed hoefde te worden.
Elke avond streken we neer in een nieuwe stad, waar we in een vrijwel lege boekhandel of in een onbemand theatertje gekoppeld werden aan een zwik Kroatische auteurs. Een voor een lazen we voor in de eigen moedertaal; bij de Kroaten stond de Nederlandse tekst vertaald op een scherm, bij de Nederlanders een Kroatische vertaling. Vanzelfsprekend was niet alles steeds goed leesbaar, waardoor iedereen van tijd tot tijd onnavolgbare tekst kreeg voorgeschoteld. Waarom voltrok dit zich niet in het Engels? Die vraag drong zich tijdens de tweede avond, in de matig gevulde Ex Libris-boekhandel in Rijjeka, aan me op. Misschien had het met subsidie te maken, want ik nam aan dat dit rondtrekkende circus via een of ander overheidspotje werd bekostigd.
Die overtuiging won geleidelijk aan kracht. Van tevoren meende ik nog dat de Nederlandse redacteuren min of meer mee waren ter versiering van de schrijvers, maar eenmaal in Kroatië vermoedde ik steeds sterker: het is juist andersom. Er was budget vrijgemaakt om de Kroatische literatuur te presenteren aan Nederlandse redacteuren, in de hoop op een vertaling natuurlijk, en rondom dat verlangen was dit verdere circusje opgetuigd. Wij, de Nederlandse schrijvers, waren de versiering.
Van tevoren meende ik nog dat de Nederlandse redacteuren mee waren ter versiering van de schrijvers, eenmaal in Kroatië vermoedde ik steeds sterker: het is juist andersom
Wat ik meekreeg van die Kroatische voordrachten: ze gingen bijna allemaal over oorlog en trauma. Ikzelf las telkens voor uit mijn roman Het archief: de organisatie had een fragment gekozen over het kwakkelende literaire tijdschrift dat ik in dat boek beschrijf. Mijn woorden klonken onbenulliger dan ooit. Hoe meer zinnen ik uitsprak, daar in die vrijwel lege Kroatische boekhandels waar zojuist Balkan-veldslagen en huiselijke gruwelijkheden werden beschreven, hoe meer ik me schaamde voor het verwende gepieker van mijn hoofdpersoon Pierre. Ik heb meegemaakt dat mijn eigen woorden groeiden tijdens een voordracht, hier voelde ik het tegenovergestelde gebeuren: mijn boek kromp en kromp, het was nog nooit zo klein geweest.
Vlak land
Toch had ik niets van deze excursie willen missen. Zoals onbekende plekken van tijd tot tijd wenselijk zijn voor een schrijver, zo is een goed verzorgde les in nederigheid ook zeer welkom. Zeker in zulk kalm, monter gezelschap. Donald Niedekker stal mijn hart door waar we ook waren ’s ochtends vroeg buiten eindeloos tai-chi-oefeningen te doen, en door op de laatste avond in Zagreb tijdens zijn voordracht plots Kroatisch te gaan praten. (Tijdens een lunch zei hij me dat hij ooit Zweeds was gaan studeren om Stig Dagerman in de oorspronkelijke taal te kunnen lezen.) Met Nadia de Vries kon ik voortdurend gniffelen om wat we meemaakten, en hardop fantaseerden we over een Marina Abramović-achtig experiment: laat een stel schrijvers avondenlang voordragen in lege boekhandels ver van hun geboortegrond, wie houdt het het langste vol?
Donald Niedekker stal mijn hart door waar we ook waren ’s ochtends vroeg buiten eindeloos tai-chi-oefeningen te doen
Op de laatste avond, na afloop van het officieuze gebeuren, belandden we in een appartement in Zagreb. Het deed me denken aan mijn Brusselse residentie, en dit bleek een zogeheten vertalershuis te zijn. Opeens kreeg ik een helder, hoopvol beeld, het voelde als een vorm van verzet zonder dat ik precies begreep waartegen: door heel Europa verspreide schrijvershuizen – een netwerk dat voor de meeste mensen onzichtbaar blijkt, maar als bij een stoelendans maken allerlei auteurs en vertalers er gebruik van.
Enkele uren later, en vlak voor ik Kroatië verliet, stond ik in Zagreb te dralen in een toeristenwinkel. Het was de eerste keer tijdens dit verblijf dat ik echt alleen was. Omdat het Kroatische voetbalelftal vlak hiervoor – tijdens onze erg lange voordracht in het kustplaatsje Labin – een historische nederlaag had geleden, wilde ik ter steun twee roodwitte shirtjes van het team kopen. Ik informeerde naar de prijs, de vrouw achter de kassa sprak geen woord Engels, typte uiteindelijk op haar mobiel een bedrag in.
Het was veel hoger dan ik verwachtte.
Oplichterij, dacht ik weer.
Ik probeerde af te dingen, maar de vrouw begreep me niet of deed overtuigend alsof. “On vacation?” bracht ze uiteindelijk wel uit. No, a writer, work or something like that, maybe one day a translation. Achter de kassa: gefronste wenkbrauwen. “Where you from?” was het laatste beetje Engels dat ze uiteindelijk produceerde. The Netherlands, Holland. Maar helaas, ook die woorden begreep ze amper. Pas na minuten begon het de vrouw te dagen welk land ik bedoelde. Ze ging op de grond van haar winkel liggen om uit te beelden dat ik uit een vlak land kwam. Geen bergen, geen grootse landschappen, inderdaad, ik knikte. Daar kwam ik vandaan.
Toen stond de winkelmedewerker op, ik betaalde de volle prijs en liet Kroatië achter.




Geef een reactie
Je moet ingelogd zijn op om een reactie te plaatsen.