geschiedenis, samenleving

Wat de Pacificatie ons vertelt over de samenleving van vandaag

De Pacificatie van Gent roept vragen op die ook nu nog relevant zijn. Vijf hedendaagse stemmen over wat een verdrag van 450 jaar oud ons kan leren.

Mathias De Clercq, burgemeester van Gent: ‘In vrijheid samenleven’

Als je werkplek zich bevindt in het gebouw waar 450 jaar geleden de Pacificatie van Gent werd gesloten, dan wordt de geschiedenis vanzelf tastbaar – in het stadhuis kun je nog altijd de Pacificatiezaal bezichtigen. Maar voor Mathias De Clercq is de symbolische waarde van het verdrag minstens zo belangrijk: “Mensen met uiteenlopende overtuigingen overstegen hun verschillen. Dat is ook vandaag een essentiële boodschap.” De onderhandelaars overwonnen de verdeeldheid door samen te werken. Daar zit voor de burgemeester dé les van de Pacificatie: “Samenwerking is geen luxe, maar een noodzaak. Daarom zet Gent lokaal in op ontmoeting en kennismaking tussen burgers.”

De handen in elkaar slaan doet Gent vandaag ook in Europa. De Clercq is voorzitter van Eurocities, een netwerk dat ruim 220 steden en 150 miljoen mensen vertegenwoordigt. “Dat is dezelfde filosofie als bij de Pacificatie: je komt samen, detecteert gedeelde uitdagingen en stelt oplossingen voor op het niveau waar je het meeste kan bereiken. Dat gaat van betaalbare huisvesting tot mensenrechten. De burgemeester van Istanbul zit al meer dan een jaar in de gevangenis, zonder eerlijk proces. Dat kaarten wij aan.”

Gewetensvrijheid is een van de belangrijkste afspraken die de onderhandelaars in 1576 maakten. Dat resoneert sterk bij De Clercq: “Iedereen moet zichzelf maximaal kunnen ontplooien als individu in een open samenleving, met een gedeeld kader van waarden en afspraken. Ervoor zorgen dat alle Gentenaars in vrijheid kunnen samenleven, welke achtergrond ze ook hebben: dat is mijn voornaamste taak als burgemeester.”

Na ons gesprek heeft de De Clercq een afspraak met de Nederlandse ambassadeur – de Gentse banden met de noorderburen zijn dan ook historisch sterk. “Willem I schonk onze stad begin negentiende eeuw een haven en een universiteit. Dat herdenken we graag, want het bracht welvaart.” Vandaag is er de fusiehaven North Sea Port: Gent-Vlissingen-Terneuzen. “Daarbij sta je een stukje soevereiniteit af voor een gemeenschappelijk verhaal. Zo is Gent groot geworden: door zich open te stellen voor de wereld en samen te werken, net als bij de Pacificatie.”

Lia Voermans, vicevoorzitter De Pacificatielezingen: ‘Zonder verdraagzaamheid geen handel’

Sinds 1981 kan je elk jaar begin november de Pacificatielezing bijwonen, afwisselend in de Grote Kerk van Breda en in de Pacificatiezaal van het Gentse stadhuis. Sprekers als Philip Blom, Alicja Gescinska en Caroline de Gruyter vertalen de geest van het verdrag uit 1576 naar vandaag. Dit najaar neemt Judith Pollmann het woord. “Het is al meer dan veertig jaar een succes”, zegt Lia Voermans, Nederlands vicevoorzitter van de organisatie achter de lezingen. “Elk jaar zit het vol. We bekijken nu hoe we vaker publiek actief kunnen zijn, en denken daarbij in de eerste plaats aan een initiatief voor jongeren.”

Het verbaast Voermans niet dat een vredesverdrag van vijf eeuwen geleden nog zoveel mensen boeit. “Ook al viel de eenheid vrij snel uiteen, de banden tussen Noord en Zuid bleven sterk. Na de Val van Antwerpen zijn heel wat Brabanders en Vlamingen naar het noorden getrokken. Amsterdam was toen nog een Bargoens gat. Zonder die zuiderlingen was Nederland nooit zo’n handelsrijk geworden. Ze brachten voorspoed én levendigheid, ook in de schilderkunst – ik ben opgeleid als kunsthistorica.”                           

Dankzij de instroom van vluchtelingen ontstond een unieke smeltkroes in het noorden. “Iedereen werkte samen, dreef handel met elkaar, ook met Joden en Ottomanen. De verdraagzaamheid was groot, mede omdat het wat opleverde.” Ook dat vind je in de kunsten van die tijd terug, zegt Voermans. “Onlangs zag ik op de Jan Steen-tentoonstelling in het Rijksmuseum hoe hij in een schilderij over het sinterklaasfeest katholieke én protestantse symbolen had verwerkt. Wij beschouwen die schilders als kunstenaars, maar het waren ook kooplieden die met iedereen samenwerkten.”              

Voermans is zelf actief in een heel andere sector – ze is directeur innovatiestrategie bij Brightlands Chemelot Campus. Toch gelden daar dezelfde waarden. Een van de doelen is het maximaal recycleren van plastic verpakkingen. “Geen enkel bedrijf kan dat alleen, je moet gezamenlijk aan de slag. Dat doen we met Nederland, Vlaanderen en Noordrijn-Westfalen.” En ook daar moet je elkaars eigenheid tolereren om iets te bereiken. “Tolerantie kun je niet te gelde maken, maar het is wel een absolute voorwaarde om handel te drijven.”

Paul Depla, burgemeester van Breda: ‘Verbondenheid creëren’

Toen de Nederlandse gewesten in 1576 in Gent onderhandelden, konden ze voortbouwen op vredesgesprekken van een jaar eerder in Breda. Om die reden, en vanwege het feit dat Willem van Oranje een telg is van de Nassau-dynastie uit Breda, heeft de stad een sterke link met de Pacificatie van Gent.

Burgemeester Paul Depla noemt Breda onomwonden “de meest Vlaamse stad van Nederland”. Dat heeft te maken met de gedeelde katholieke cultuur en de fysieke nabijheid. “Antwerpen is dichterbij dan Eindhoven. Op warme zomerdagen komen heel veel Vlamingen naar onze waterplassen. En natuurlijk zoeken wij ook echte samenwerking. Als je het hebt over games, dan komt bijvoorbeeld Kortrijk in beeld.”

Toch blijft de grens een obstakel, merkt Depla. “Ondanks de Europese eenheid en de mooie woorden over de irrelevantie van grenzen, is in een ander land werken niet zo vanzelfsprekend. Door de bestuurlijke context kijken wij ook sneller naar andere Noord-Brabantse steden dan naar Vlaamse.”

Jammer, vindt de burgemeester. Want hij wil in de geest van de Pacificatie bruggen bouwen en grenzen slechten. Niet alleen met Vlaanderen, maar zeker ook in zijn eigen stad, tussen de gemeenschappen. Waren de verschillen in 1576 vooral religieus, dan gaat het nu vaak om kansenongelijkheid. “In onze stad heb je in bepaalde delen een kleinere levensverwachting. Dat pakken wij aan met het project Verbeter Breda.”

Wat ook speelt, zijn de uiteenlopende achtergronden van de stedelingen. “Om de boel bij elkaar te houden, moet je lotsverbondenheid creëren: samen de kwaliteit van de stad vooropstellen. Anders trekken mensen zich terug in bubbels. Daarbinnen is er zekerheid en eenheid, maar mensen gaan zich afzetten tegen andere bubbels.” Vandaar initiatieven als Welkomsttaal en Buddy to Buddy, waarbij nieuwkomers Nederlands leren en op sleeptouw worden genomen door Bredanaren. Ook voor die laatsten is dat leerrijk, zegt Depla. “De wereld blijkt groter dan de vierkante kilometer rond de Grote Kerk.” Maar hij pleit niet voor eenvormigheid: “Verscheidenheid is juist een kracht. Mensen kunnen meerdere identiteiten hebben. Ik vergelijk het graag met Nederlandse Amerikanen: zij vieren Koningsdag, maar gaan ook op in het grotere geheel van de VS.”

Sarah Lemmen, studente journalistiek: ‘Verscheidenheid respecteren’

Waar Vlaanderen 1576 als historisch ijkpunt neemt, herdenkt Nederland 1572. Vanaf dat jaar werden in de hele Nederlanden steden veroverd en heroverd, zowel door opstandelingen onder leiding van Willem van Oranje als door de Spaanse troepen van Filips II. Het was het begin van de Opstand en de strijd om vrijheid.

In 2022, bij de 450^ste verjaardag van deze gebeurtenissen, heeft een veertigtal gemeenten zich verenigd in het project Geboorte van Nederland. Zij willen vier waarden uit die tijd onder de aandacht brengen: vrijheid, verdraagzaamheid, verscheidenheid en verbondenheid. Op dat moment raakt Sarah Lemmen als scholier geïnteresseerd in de woelige late zestiende eeuw, dankzij haar moeder die het uitgebreide lespakket Jongeren van waarde(n) heeft samengesteld.

Vandaag studeert Lemmen journalistiek in Tilburg. Ze is nog altijd enthousiast over het project waar ze als tiener aan deelnam. “Hoe de Nederlandse samenleving vandaag in elkaar zit, dat is toen begonnen. Heel veel verschillende soorten mensen die gewoon samenleven, vanuit een vertrouwen in hun medemens. Die verbinding is toen ontstaan.”

De waarde die er voor haar bovenuit springt, is verscheidenheid. “Dat iedereen gewoon mag voelen wat hij wil voelen en mag zijn wie hij wil zijn. Je voelt dat dit idee onder druk staat, maar ik probeer het altijd mee te geven aan de mensen om me heen. Eigenlijk gaat het erom dat je elkaar blijft opzoeken. Blijf niet in je minicirkel hangen, er is nog zoveel moois daarbuiten. Stap even uit je comfortzone, maak een praatje met iemand die je normaal niet zou spreken.”

Lemmen erkent dat het vandaag niet altijd vanzelfsprekend is om fatsoenlijk van mening te verschillen. “Ik vind het bijvoorbeeld lastig als iemand heel anders denkt over gelijkheid tussen mannen en vrouwen. Maar iedereen mag een mening hebben, die uiten en verdedigen. Dat doe ik ook. Uiteindelijk moet je elkaar respecteren. En wellicht vind je toch wel iets wat je met een ander deelt, een favoriete sport, film of band. Zo vind je toch verbinding, kan je blijven praten en het netjes houden.”

Yassine Boubout, onderhandelaar in conflictgebieden: ‘Vrede is meer dan vergeten’

Bij de Pacificatie van Gent spraken de onderhandelaars af dat alles vergeten moest worden: alle oorlogsmisdaden werden onder het tapijt geveegd. “De Pacificatie is daarin niet uniek”, zegt Yassine Boubout. Hij werkt wereldwijd in conflictgebieden om ngo’s en andere organisaties toegang te verlenen tot mensen in nood. We bellen hem in Mogadishu, Somalië. Eerder was hij actief in Jemen en Zuid-Soedan. “Zo ging het vroeger vaak. Ook met veroveraars die een gebied innamen en zeiden: nu zijn wij hier de baas. Van de Romeinen tot de kruistochten.”

Maar anno 2026 kijken we heel anders aan tegen conflicten. “Je kan trauma niet zomaar wegstoppen”, zegt Boubout. “Vandaag doen we aan transitional justice: het verleden verwerken door in het heden rechtvaardigheid te bieden en zo een toekomst te garanderen. Ik ben een grote believer. Je kan wel vrede uitroepen, maar je moet ze ook bewaren.”

Boubout verwijst naar de oorlog in ex-Joegoslavië, en de genocide op duizenden moslims in Srebrenica. “Ik zag een documentaire over een Bosnische vrouw die in dezelfde straat woont als de Servische moordenaars van haar man. Zoiets scheld je niet met een akkoord kwijt. Mensen moeten verantwoordelijkheid nemen, anders krijg je nieuwe conflicten. Mijn favoriete uitspraak is: justice must not only be done, it must also be seen to be done. Dat zal ook in Oekraïne moeten gebeuren. Als daar een akkoord komt, zal men de Russische invasie niet zomaar vergeten. Veel sterker nog geldt dat voor Palestina: daar heb je een multigenerationeel trauma door decennialange Israëlische oorlogsmisdaden. Die vormen een permanente voedingsbodem voor radicalisering.”

Hoe garandeer je rechtvaardigheid? Boubout noemt het Rwandatribunaal, de Waarheids- en Verzoeningscommissie in Zuid-Afrika, de processen in Neurenberg na WOII en het Joegoslaviëtribunaal in Den Haag. “Die zijn niet alleen belangrijk om daders te bestraffen, maar ook om de waarheid over het verleden naar boven te halen. Erkenning en berechting zijn bij een vredesakkoord belangrijk voor het ‘nu’. Voor de toekomst is het essentieel dat er ook institutionele hervormingen gebeuren, dat bijvoorbeeld het leger en het bestuur gezuiverd worden. Zo bouw je garanties in dat de conflicten zich niet herhalen. Ik heb zelf in een van de landen waar ik werkte gezien dat mensen die massamoorden op hun geweten hadden nog altijd machtsposities bekleedden. Dat blijft leven bij de slachtoffers en hun nakomelingen. Je hebt dus echt hervormingen nodig. En ook symbolische momenten, zoals herdenkingen. Want zomaar iets vergeten, dat kunnen mensen niet. Dat heb ik in al die conflictgebieden gezien en dat hebben ze destijds in Gent ook gemerkt.”

Boubout heeft de voorbije jaren heel wat van de wereld gezien. “Maar overal handelt de mens op dezelfde manier”, zegt hij. “We willen altijd tot een groep behoren, of dat nu protestanten en katholieken zijn zoals in 1576, of Walen en Vlamingen vandaag, of elders in de wereld hindoes en moslims, of leden van een bepaalde stam. En als men ziet dat er onrecht wordt gedaan tegenover één lid of een klein deel van de groep, dan voelt dat als een aanval op het hele collectief. Mensen nemen dat zeer persoonlijk op: vandaag is het die persoon, morgen ben ik het. Als er dan geen machthebbers zijn die ingrijpen, of er geen structuren zijn om dat op te vangen, dan is er veel kans op radicalisering.”

Dat gebeurde ook in Europa, en zeker ook in België. “IS ronselde jonge moslims met de boodschap: ze willen ons moslims niet hebben in België, en elders in de wereld worden we vermoord, zoals in Afghanistan en Palestina. Radicale islamisten misbruikten de onrechtvaardigheid die moslims wel degelijk ervaren om mensen naar Syrië en Irak te halen. Vermeng dat met de hedendaagse hypercommunicatie en de massale desinformatie en je krijgt een molotovcocktail voor de samenleving. De enige manier om dat tegen te gaan is mensen het gevoel geven dat er rechtvaardigheid heerst. Blijkbaar is dat in Gent na de Pacificatie niet genoeg gedaan.”

• Pacificatie van Gent