geschiedenis interview

Vergeten, vergeven en weer samenleven: Judith Pollmann en Marnix Beyen over de betekenis van de Pacificatie

Na jaren van conflict sloten de Nederlanden in 1576 vrede, maar het akkoord liep al gauw stuk. Toch praten we 450 jaar later nog over dit mislukte verdrag. Volgens de Nederlandse historica Judith Pollmann en haar Vlaamse collega Marnix Beyen ligt de waarde ervan in de poging om voormalige vijanden opnieuw te laten samenleven. ‘Het was een vorm van transitional justice: alles wat gebeurd was, moest vergeten worden.’

Ze hield maar kort stand, en toch geldt de Pacificatie van Gent als een keerpunt in de geschiedenis van de Nederlanden. “Het Habsburgse regime is op dat moment de regie kwijt”, zegt Judith Pollmann, hoogleraar vroegmoderne geschiedenis aan de Universiteit Leiden en in 2025 laureaat van de Spinozapremie. “De landvoogd was dood. De Raad van State (de adviesraad van de Spaanse koning Filips II die tot het arriveren van de nieuwe landvoogd de macht in handen krijgt, IC) kreeg niets voor elkaar. In dat machtsvacuüm kwam het tot een coup.” De Statenvergaderingen in de koningsgetrouwe gewesten namen het heft in eigen handen en gingen onderhandelen met het opstandige Holland en Zeeland onder leiding van Willem van Oranje. “Het betekende dat de gewesten die tot dan toe aan de koninklijke kant waren, het nu op een akkoordje gooiden met de opstandelingen. De positie van Filips II in de Nederlanden leek voor het eerst echt aan een zijden draad te hangen.”

Toch viel de vrede snel uiteen. Pollmann: “Een burgeroorlog beëindigen met een onder grote druk tot stand gekomen geschrift dat niet af is en waarvan ze de belangrijkste onderhandelingspunten maar uitgesteld hebben… De kans dat dit een goede oplossing opleverde, was natuurlijk niet zo groot.” Het verdrag moest vanwege de dreiging van muitende soldaten in hoog tempo gesloten worden, en het heikele punt van religie werd daarom aan de kant geschoven.

Al snel bleek dan ook dat de gewesten het document op verschillende manieren interpreteerden. Officieel zou de religieuze status quo overal gehandhaafd blijven. Voor het opstandige Holland en Zeeland betekende dat een legitimering van de macht van de gereformeerden, de overige gewesten zouden katholiek blijven. Wel zou de geloofsvervolging stoppen, en werd vrij reizen tussen de gewesten weer mogelijk. “Dit betekende voor de Zuidelijke Nederlanden dat allerlei mensen die gevlucht waren voor het regime weer naar huis konden”, zegt Pollmann. “Dat gaat over tienduizenden vluchtelingen. Wat er daarna gebeurde, de calvinistische machtsovername in Vlaamse en Brabantse steden, dat had helemaal niet gekund als die mensen in ballingschap waren geweest.”

Het calvinistisch activisme ging voor heel wat katholieken veel te ver. Een aantal zuidelijke Franstalige gewesten verenigde zich begin 1579 in de Unie van Atrecht, waarin zij afspraken het katholicisme te verdedigen en toenadering te zoeken tot de Spaanse koning. De tegenhanger daarvan werd de Unie van Utrecht, een samenwerkingsverband van een aantal noordelijke gewesten tegen de Spaanse koning. Zo werd de burgeroorlog hervat.

Door het vage karakter van de Pacificatie ontstond al vroeg discussie over wat het akkoord had betekend en wie verantwoordelijk was voor het mislukken, zegt Marnix Beyen, hoogleraar aan de Universiteit Antwerpen, gespecialiseerd in de geschiedenis van België. “Er werden allerhande interpretaties aan gekoppeld. Wie had de Pacificatie nu eigenlijk verraden? Waren dat de katholieken, met de Unie van Atrecht, of waren het juist de protestanten?”

Dat gebrek aan duidelijkheid was waarschijnlijk geen toeval, suggereert Pollmann. “Misschien was het ook wel zo multi-interpretabel bedoeld. Het was vooral belangrijk dat het er was. Het creëerde momentum voor onderhandelingen met de nieuwe landvoogd, Don Juan. Het betekende voor Willem van Oranje dat hij kon proberen leider van de opstand in de hele Nederlanden te worden. Maar je kunt moeilijk zeggen dat de inhoud nu enorm bepalend is gebleken voor de politieke toekomst van de Nederlanden.”

Vergeten is belangrijker dan herinneren

Waarom bleef het verdrag alsnog relevant? “Het eerste artikel van de Pacificatie zegt dat alles vergeten moest worden wat er gebeurd was”, zegt Pollmann. “Het is een standaardartikel in alle verdragen in de vroegmoderne tijd waarmee burgeroorlogen werden beëindigd. Dat is in de eerste plaats een amnestie: wettelijke immuniteit voor alle dingen die er eerder gebeurd waren tijdens de burgeroorlog. Met de Pacificatie werden eigenlijk alle oorlogsmisdaden van de jaren daarvoor officieel onder het tapijt geveegd.”

Binnen Holland en Zeeland legitimeerde het de status quo, en werd het relevant om de sporen van de burgeroorlog te wissen. Pollmann: “Je ziet ook dat er in Holland nogal wat steden zijn waar vervolgens ook de overheidspapieren voor de periode tussen 1572 en 1576 opeens ontbreken (in 1572 namen de watergeuzen het stadje Ten Briel in, een van de eerste succes van de opstandelingen, IC). Het Leidse stadsbestuur had de beste stadssecretaris van de Nederlanden, maar die is de notulen tussen 1572 en 1576 opeens kwijt. In de Staten van Holland hetzelfde, allemaal weg. Ik denk dus dat ze dat vergeten vrij letterlijk hebben genomen.”

Volgens Pollmann was deze bepaling echt bedoeld om de herinneringen uit te wissen. Er werd gezocht naar een manier waarop mensen die elkaar naar het leven hadden gestaan, nu weer verder konden samenleven. Dat gaat niet als de herinneringen aan conflict, pijn en onrecht continu aanwezig zijn. Pollmann: “Het was eigenlijk een vorm van transitional justice, de benadering was: wat moet je doen om een burgeroorlog te beëindigen? Maar als je de burgeroorlog zelf vergeet, is het document waarin dat gebeurde niet meer per se memorabel.”

In de jaren daarna verdween de herinnering aan de Pacificatie grotendeels van het toneel. Ook voor de zuidelijke gewesten was dat logisch. Die kwamen weer onder het gezag van de Habsburgers. Pollmann: “De Pacificatie was een moment waarop de zuidelijke gewesten ontrouw waren geweest aan de koning, en daar wilden ze achteraf niet te veel de nadruk op leggen.” De Pacificatie werd dan ook uitgelegd als een soort noodzakelijk kwaad. “Die muitende troepen, daar moest iets tegen gebeuren. En Oranje heeft daar misbruik van gemaakt. Gelukkig dat het niet al te lang geduurd heeft… Dat is dan het Zuid-Nederlandse verhaal.”

Nieuw leven in de negentiende eeuw

Hoewel het verdrag zelf niet lang standhield, bleek dat vergeten wel effectief: eeuwenlang leidde de Pacificatie vooral een sluimerend bestaan. Pas in de negentiende eeuw zou het verdrag opnieuw politieke betekenis krijgen en worden ingezet in een ideologische strijd, uitgerekend in de voormalige Zuidelijke Nederlanden, die intussen de jonge natiestaat België waren geworden. “Het verdrag werd weer uit zijn slaap gewekt rond 1876, bij de driehonderdste verjaardag, wanneer de grote herdenking van de Pacificatie van Gent plaatsvindt in Gent”, zegt Marnix Beyen.

Maar eigenlijk leende de Pacificatie zich niet goed voor een nationale herdenking. “Zo’n herdenking is vaak een verhaal over ‘wij’ en ‘zij’. Je hebt martelaars nodig, je hebt een held en een vijand, enzovoort. Terwijl de Pacificatie een heel messy affair was, zonder strijders, maar met diplomaten. Dat is in het hele narratief van de groei van de natie maar moeilijk in te kaderen. Bovendien kwam België in 1830 tot stand in een strijd tegen Nederland. Hoe past daar dan een vrede in waarin de Zeventien Provinciën eenzelfde akkoord bereikten?”

De interne spanningen in België waren de reden dat de Pacificatie alsnog een rol ging spelen in de herinneringscultuur, zegt Beyen. “Op het moment dat er binnen België een strijd ontstaat tussen klerikalen en antiklerikalen (of liberalen, IC), gaan de antiklerikalen de Nederlandse Opstand als een voorbeeld zien. Veel van die antiklerikalen bekeren zich ook tot het protestantisme, en zien Nederland als grote inspiratie. Op dat moment wordt die Pacificatie, geheel anachronistisch, ook een moment van Belgisch-Nederlandse toenadering genoemd.” 

De Pacificatiefeesten van 1876 wakkerden de strijd aan. Beyen: “De katholieken vonden het een antiklerikale lezing van de gebeurtenissen, zonder aandacht voor de calvinistische onderdrukking die daarna volgde. De viering van de Pacificatie was een soort dekmantel waarachter de liberalen een antiklerikaal geuzenverhaal konden vertellen. De complexiteit, het pragmatisme… daar lees je heel weinig over in die festiviteiten. Het wordt tot één moment in die strijd gemaakt, die dan ook weer verraden wordt nadien. Want dat past in nationale verhalen.”

In Nederland werd de Pacificatie in 1876 niet groots gevierd, zegt Pollmann. “Ik denk dat ze liever wilden overslaan. Vier jaar eerder, in 1872, had je de grote herdenking van de inname van Den Briel door de watergeuzen in 1572, en dat was verschrikkelijk uit de hand gelopen, met straatgevechten tussen katholieken en protestanten enzovoort. Dat was een echte splijtzwam.” In Nederland zochten confessionele en liberale groepen tijdens de verzuiling juist naar politieke compromissen. Beyen: “Op dat moment streefde men in Nederland een soort pacificatie in het heden na en liet men het verleden liever met rust.”

In de twintigste eeuw krijgt de Pacificatie in België een plek in het Groot-Nederlandse gedachtegoed van de Vlaamse Beweging. De Vlaams-nationalisten zagen de Unie van Atrecht als een verraad van de Waalse gewesten. “In de jaren 1930 kreeg je een tendens om de Pacificatie te zien als een soort Bourgondische droom. Maar die Franstalige gewesten, die wilden niet meedoen”, zegt Beyen.

Ook in de fascistische tak van het Vlaams-nationalisme krijgt de Pacificatie een voorbeeldfunctie. Beyen: “In de nieuwe marsrichting, binnen het Verdinaso, het Verbond van Dietse Nationaal-Solidaristen, is het verhaal: in plaats van tégen België te zijn, moeten we zijn vóór een soort personele unie tussen de twee koningshuizen.” Daarin speelden ook imperiale ideeën mee. “Zo zouden die oude Zeventien Provinciën weer samenkomen, mét hun koloniale rijken. Als je Congo, Indonesië, Suriname en Zuid-Afrika erbij telt, dan zou dat een van de grootste rijken van de wereld worden”, zegt Beyen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog kwamen zulke Groot-Nederlandse ideeën in conflict met de Duitse bezetter. Verderop in dit nummer gaat Beyen dieper in op de herinnering aan de Pacificatie in deze kringen.

De Pacificatie vandaag

In Nederland kreeg de Pacificatie nooit een prominente plaats in de nationale herinneringscultuur. Andere teksten, zoals de Unie van Utrecht, de Apologie van Willem van Oranje, of de Akte van Verlatinghe, kwamen bekend te staan als de “geboortepapieren” van Nederland. “Daar zit de Pacificatie nooit bij”, zegt Pollmann. “Die Pacificatie… Mensen hebben maar weinig idee waar dat over gaat, nog minder dan in België. Neem nu het artikel dat mensen niet vanwege hun religie vervolgd zullen worden. In Nederland gelooft men doorgaans dat dit voor het eerst wordt vastgelegd in de Unie van Utrecht. Maar dat stond al op papier in de Pacificatie.”

Wel is de herdenking van de Pacificatie op lokaal niveau nog van belang, zegt Beyen: “In Gent heb je een eigen herinneringscultuur die ook beantwoordt aan de ideologische positionering van die stad.” De Pacificatie past daar bij een stedelijk zelfbeeld dat de nadruk legt op vrijzinnigheid, pluralisme en stedelijke autonomie tegenover centrale machthebbers.

Ook in Nederland leven herdenkingen aan de Nederlandse Opstand meer op lokaal dan op nationaal niveau. Zo werd er in 2022, bij de herdenking van 450 jaar inname van Den Briel, een samenwerkingsverband opgericht door zo’n veertig gemeenten. Pollmann: “Die zijn op hun eigen manier aan de slag gegaan met hun herinneringen aan de Tachtigjarige Oorlog, en zijn daar ook veel samen in opgetrokken.” Deze gemeenten zagen 1572 als de “geboorte van Nederland”. Voor het samenwerkingsverband vormt de 1576-herdenking een eindpunt voor hun activiteiten. Pollmann: “Ze gaan zichzelf opheffen aan het eind van dit jaar. Dat vormt een logisch eindpunt, want het is het moment waarop er een einde komt aan de burgeroorlog in Holland en Zeeland.”

Interessant genoeg worden juist bij dit soort lokale initiatieven de nationale grenzen overschreden. Zo werken de Nederlandse 1572-gemeenten ook samen met Antwerpen en Gent. Dat geldt ook voor de organisatoren van de Pacificatielezingen. Beyen: “De oorsprong van die lezingen ligt in de nasleep van 1976.” Na dat herdenkingsjaar begon een groep advocaten, die de Pacificatie juridisch interessant vonden, met het organiseren van lezingen in afwisselend Gent en Breda. Daarmee keert de grensoverschrijdende samenwerking die ook in de Pacificatie centraal stond, terug in haar herinneringscultuur.

Dit jaar verzorgt Judith Pollmann de Pacificatielezing. Daar zal zij ook reflecteren op de betekenis van de Pacificatie anno nu. Pollmann: “Het uitgangspunt van de Pacificatie was: hoe beëindig je een burgeroorlog?” De Pacificatie roept daarmee een tijdloze vraag op: hoe kunnen groepen die jarenlang lijnrecht tegenover elkaar stonden, daarna opnieuw samenleven? Wat doe je nadat het geweld voorbij is? Herinneren, vergeven, berechten – of juist vergeten?

 “Artikel één van de Pacificatie zegt: we gaan doen alsof het niet gebeurd is”, zegt Pollmann. “Dat is diametraal tegenovergesteld aan hoe we dat vandaag doen, met Truth and Reconciliation-commissies, en dat soort dingen. Daar dachten ze ten tijde van de Pacificatie van Gent heel anders over. Ze hebben echt een punt willen zetten achter de burgeroorlog. Ik wil laten zien dat je er ook op die manier naar kunt kijken.”

• Judith Pollmann
• Marnix Beyen
• pacificatie
• Pacificatie van Gent