literatuur column

Begroet en betrapt

Wat doet een schrijver op een kunstbeurs, een microkosmos van botox, spumante en montere schouderklopjes: deelnemen of infiltreren?

Voor het eerst in mijn leven belandde ik op een kunstbeurs. Min of meer per toeval was ik uitgenodigd, na een opname van de Hard Gras-voetbalpodcast. Daar schuif ik soms aan – samen met het schrijven van deze columns mijn favoriete bijbaantje – en het was presentator Hugo die zei: “Donderdag is het zover, de PAN-beurs. Ik heb daar een stand. Wie wil zet ik gerust op de lijst.”

Die donderdagavond werd ik door een mengsel van interesse, verveling, beleefdheid en bovenal nieuwsgierigheid voortgedreven, richting de Rai in Amsterdam.

Bij de ingang trof ik nog twee vertrouwde podcast-gasten, Danielle en Michel. Hun gezichten: ongerichte opwinding – waar gingen we in hemelsnaam naartoe?

Het was druk bij wat de achtendertigste editie van de PAN-beurs bleek te zijn. Lange rijen bij de entree, de garderobes, de trappen. Alle aanwezigen waren wit en luid. Maatpakken, blazers. Dit was een heel ander soort kapitaal dan ik uit mijn jeugd kende, niet cultureel en beheerst, maar juist nadrukkelijk poenerig. Er liepen types rond die zichtbaar meer geld bezaten dan wie ik verder ook kende, meer dan volwaardige uitgeverijen deden. Bij de ingang van de kudde luide rijkdom moest iedereen door metaaldetectors.

Binnen, in de grote hal: stapels dure kunsttijdschriften en twee experimentele dansers in felroze, die over elkaar heen dansten bij wijze van welkomstgroet. Verder: ook hier overal drukte, allerlei galerieën en museums en kunstenaars hadden kraampjes gevuld met schilderijen en vazen en achter glas gehulde, felverlichte foto’s. Het goedkoopste werk dat ik zag was 1.000 euro, het duurste 100.000.

We kwamen nog een vast podcastgezicht tegen, als een drenkeling voegde deze Pelle zich bij ons, enigszins beduusd slenterden we verder.

Ik keek meer naar de mensen dan naar de kunst. Een paar gestaltes die ik kende van tv. Veel botox, veel facings. Een vermoeide Thierry Baudet schuifelde voorbij met zijn driejarige zoontje Lancelot. Ze liepen allebei op sokken.

Toen troffen we Hugo, op wie ik zeer gesteld ben. Bij de stand die hij had bemachtigd – gekocht – gaf hij ons een bevlogen rondleiding langs zijn paar vierkante meters. Daar hing Keith Haring, daar Picasso, hadden we dit werk al gezien, wie wilde het kopen? Ha, ha, ha, kon niemand betalen natuurlijk. Hugo’s enthousiasme was aanstekelijk, net zoals wanneer hij over voetbal sprak of schreef. Dat doet hij al decennia, zo leerde ik hem als tiener kennen, maar de laatste jaren was er bij hem een grote liefde op de voorgrond getreden: kunst. Schilderijen, fotografie, exposities. Hij zat graag in zijn eigen galerie, gevestigd in Rotterdam, nu met een zeer tijdelijke dependance in de Rai.

Terwijl Hugo verder sprak, helemaal in zijn element, drong de vraag zich op: voetbal, kunst, wat delen die werelden? Ze gaan voor een wezenlijk deel om kijken. Zoals een schilderij – of film of boek – externe ogen nodig heeft om werkelijk tot leven te komen, zo bestaat modern voetbal bij de gratie van een groot publiek, volle stadions, uitdijende toernooien. Nog een overeenkomst: de werelden werden overwoekerd door kapitaal, veranderden daarmee steeds meer tot het domein van een zeer kleine, zeer welvarende klasse.

Na de rondleiding schuifelden de vier podcastgasten nog wat rond, enigszins beduusd en toch ook geamuseerd. Wie had dit allemaal verzonnen? Er was een café genaamd Oesters & Champagne. Verderop zat de Spumante Bar.

Het leek steeds drukker te worden in de hal. Opeens stond ik tegenover de familie Chabot. Mijn hemel, hen kwam ik echt overal tegen, en ook hier waren ze uiterst beleefd en vrolijk. Het bleek dat Splinter Chabot het ontwerp van deze hal had verzorgd. Bart Chabot leunde naar me toe en fluisterde: “Wat een rare types, hè, er zit bijna geen normaal mens tussen.” De immer hartelijke Sebastiaan Chabot stapte lachend op me af: “Wat doe jíj hier?”

Begroet en betrapt op hetzelfde moment.

Op zijn vraag had ik geen antwoord, of nou ja, ik zei niks, maar ik wist wel waarom ik hier was.

Er zijn schrijvers die hun werkkamer het liefste niet verlaten. Ze lezen de krant om op de hoogte te blijven, hun fantasie gaat graag met hen aan de haal, en zo ontstaan nieuwe verhalen. Ikzelf ben niet zo’n schrijver: ik wil geregeld op plekken blijven komen die ik niet ken, met mensen die ik verder nooit spreek, in situaties die me doen duizelen – ik wil glimpen blijven opvangen van werelden die ik niet begrijp of overzie.

Het lastige met de huidige werkelijkheid is dat die in zo’n rap tempo zo extreem wordt, dat alle fictie er in zeker opzicht bleekjes bij afsteekt. Zoveel van wat nu dagelijks via nieuwsberichten tot ons komt, zou in fictie op een dom verzinsel lijken, het product van een op hol geslagen geest. Hoe je dan wel schrijvend te verhouden tot wat zich op het wereldtoneel afspeelt? Ook bij die PAN-beurs dacht ik veelvuldig: in een verhaal zou dit te extreem zijn, te karikaturaal. Zo’n heel concrete plek waar geld zich had verzameld, al die luide mensen die waren gewiegd door welvaart.

Ik was hier onderdeel van en toch ook niet. Infiltrant en deelnemer ineen – in zekere zin was dat altijd de rol van een schrijver.

Hé, waar waren mijn podcastgenoten inmiddels? Uit zicht geraakt. Ik liep nog wat in mijn eentje door de hal. Om me heen galmden alle stemmen, er werden wat visitekaartjes uitgewisseld, handen klopten amicaal op schouders, gozer, goed je te zien, wil je wat drinken – alles op diezelfde montere toon, vlug en ronkend. Misschien vervreemdde dat me nog wel het meest van deze plek. Die combinatie van het luide, hoge tempo, en de trage stilte die er nodig moet zijn geweest om al die werken hier te maken. Een schilderij, een boek, zelfs een verhaal: zulke dingen kosten tijd en rust, maar daar is steeds minder vaak plek voor, zoveel lijkt er tegenwoordig direct te moeten gebeuren – iets wat natuurlijk versterkt wordt door alle AI-slop die sociale media non-stop over ons uitbraken.

Binnenkort treedt Hard Gras in de voetsporen van vele andere podcasts: het theater in. Inhoudelijk is er nog niks vastgelegd, iets wat meermaals gniffelend tijdens podcastafleveringen werd aangehaald: het is onduidelijk wie wanneer meedoet, of waar de avondjes over zullen gaan. Toch zijn er al meer dan tien avonden geboekt, in theaters door heel Nederland. Alleen dat woord “voetbal” in combinatie met een paar bekende namen is blijkbaar genoeg, want de kaartverkoop loopt ook al goed: de eerste zalen zijn uitverkocht, het Amsterdamse Delamar zit bijna vol. Dat zijn ruim negenhonderd kaarten. Och, de inspanning die het mij af en toe kost om met een verhaal waar ik veel aan heb gewerkt zo’n hoeveelheid mensen te bereiken. Van de meeste nieuwe boeken worden überhaupt niet meer dan een paar honderd exemplaren verkocht; in het tijdschrift Hard Gras zit veel werk en het is goedkoper dan zo’n theateravondje, maar dat abonneebestand krimpt.

Alles van waarde is weerloos, luidt de bekende uitspraak. Ik denk steeds vaker: alles wat moeite kost is weerloos, want de wereld stuurt ons steeds meer richting snel, zichtbaar, weg van het ondergrondse waar de bijzonderste dingen kunnen groeien.

Ik maakte mijn laatste ronde over de PAN-beurs, die deze avond natuurlijk geen beurs was maar een plek voor een borrel.

Terug bij zijn galerie zei Hugo dat hij een geweldige dag had. De zaken waren goed gegaan, veel mensen gesproken. Ik feliciteerde hem, ik meende het, en daarna verliet ik de hal, want pas in afzondering kwamen de woorden, en pas toen ik hierover schreef had ik het idee dat ik het helemaal had meegemaakt.