literatuur

MeToo, fake news en verboden lectuur: dit wist je nog niet over de literaire canon

De Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren werpt nieuw licht op de literaire canon in haar leesgids Boeken die blijven. Wij visten elf verhalen waar je van opkijkt uit dit rijke boek.

Boeken die blijven staat boordevol eigentijdse inzichten, veelzeggende fragmenten en verrassende weetjes over de vijftig titels die tot de hoogtepunten van de Nederlandse literatuur behoren. Lees hier de opvallendste verhalen waarmee de KANTL context biedt bij haar literaire canon.

1. Het eerste Nederlandstalige proza dat gebundeld werd is geschreven door een vrouw

Schrijfster Bregje Hofstede vindt dat we allemaal in de richting van Hadewijch moeten kijken. Volgens haar behoort Hadewijchs proza “tot het indrukwekkendste wat de Middelnederlandse literatuur heeft voortgebracht”. De middeleeuwse mystica schreef in de eerste helft van de dertiende eeuw religieuze liederen over de allesverterende liefde die tot vandaag herkenbaar klinken. Liederen bevat haar persoonlijke lessen die blijven inspireren, zoals de boodschap om het “kleine ik los te laten en op te gaan in iets gigantisch”. Maar wie Hadewijch nu daadwerkelijk was, blijft helaas een mysterie.

2. Fake news is van alle tijden

In de veertiende-eeuwse ridderroman Karel en de Elegast beweerde de onbekende auteur dat Karel de Grote op roverstocht ging en stal. De dichter benadrukte in de openingsverzen dat dit verhaal waargebeurd was. Dat Karel een dief zou zijn, betwistte schrijver Jan van Boendale al in de veertiende eeuw. Desinformatie werd dankzij Van Boendale het onderwerp van een publiek debat. Nepnieuws blijkt dus een fenomeen van alle tijden.

3. Het vroegste vrouwelijke personage in onze letterkunde is een non die in de prostitutie belandt

Beatrijs heeft het niet onder de markt. De hoofse non verlaat haar klooster en vertrekt met haar geliefde op wereldreis. Wanneer die haar met twee kinderen in de steek laat, moet Beatrijs zien rond te komen als sekswerker. Na zeven jaar keert ze terug naar haar klooster, waar Maria al die tijd haar plaats heeft ingenomen. Niemand had iets in de gaten. Ze kan opnieuw als kosteres beginnen. Eind goed, al goed in de veertiende-eeuwse mirakelvertelling Beatrijs.

4. MeToo-verhalen duiken al in de middeleeuwen op

In het verhaal Lanseloet van Denemerken (ca. 1400) volg je Sanderijn, een welopgevoed kamermeisje dat verkracht wordt door de rijke prins Lanseloet. Het verhaal gaat over de blinde lust die Lanseloet tot zijn daad drijft, en eindigt opmerkelijk tragisch voor de jongeheer. Wat dit verhaal sterk maakt? Het staat stil bij machtsdynamieken en zet aan tot reflectie en discussie.

5. De eerste schrijver die eigen werk liet drukken was een vrouw

Hoewel vrouwen eerder al proza en poëzie schreven, liet voor Anna Bijns geen enkele vrouw haar werk publiceren. Bijns zette zichzelf op de kaart met haar bundel Refreinen (1528). In kleine letters lees je op het titelblad dat de verzen geschreven zijn door “de eersame en ingeniose maecht Anna Bijns”. Ze kaartte openlijk de ongelijkheid aan tussen mannen en vrouwen in de literaire wereld en effende met haar baldadige publicatie het pad voor de komende generatie vrouwelijke schrijfsters. 

Nog opmerkelijker is dat tot dan toe geen werk van levende schrijvers werd gedrukt. Bijns was dus de eerste schrijver die haar eigen gedrukte werk in handen kreeg. En dat als vrouw in de zestiende eeuw! 

6. Een van de geestigste toneelstukken uit onze literatuur staat vol plat Antwerps

Waar dialecten in het zeventiende-eeuwse theater zoveel mogelijk werden vermeden, liet Bredero het personage de Spaanschen Brabander in het gelijknamige toneelstuk uit 1617 spreken met een sappige Antwerpse tongval. Het doel van die revolutionaire keuze? De alledaagse mens neerzetten, zoals je hem hoort op straat, met al zijn mankementen en eigenaardigheden.

7. Een roman zette het publieke debat over de koloniale wantoestanden in Nederlands-Indië in gang

Multatuli schudde met zijn roman Max Havelaar (1860) Nederland eens en voor altijd wakker. Voor het eerst werden de uitbuiting en wreedheden in Nederlands-Indië openlijk bekritiseerd. Verschillende schrijvers, onder wie Pramoedya Ananta Toer, beweerden dat Multatuli met zijn kritische roman een einde maakte aan het kolonialisme. Dat hij niet door iedereen op handen wordt gedragen, ligt eraan dat hij het koloniale systeem niet volledig afkeurt. 

8. Karel van de Woestijne dichtte met zijn oren, handen, mond en neus

Van de Woestijne was een van de eerste Vlaamse poëten die dichtte met al zijn zintuigen. Niet alleen het visuele, maar ook geuren en geluiden kregen een prominente plaats in zijn dichtbundel Het vader-huis (1903). Daarmee sloot hij aan bij de symbolisten, zoals Charles Baudelaire, die via impressies hun innerlijke wereld vertolken. 

9. De eerste internationale bestseller uit Vlaanderen verscheen in 1916

Felix Timmermans verkocht met Pallieter (1916) meer dan één miljoen exemplaren in Nederland en vele honderdduizenden in vertaling. Zo werd hij een van de eerste internationaal geroemde schrijvers uit de Lage Landen. Pallieter vertelt een geestig en ontroerend verhaal over de vele alledaagse levensvreugden. Het boek werd zo goed onthaald dat Timmermans zelfs kans maakte op de Nobelprijs.  

10. De klassieker ‘Houtekiet’ van Gerard Walschap kwam op de verboden boekenlijst terecht

In zijn roman Houtekiet (1939) stelt Walschap de vraag: kan een mens vrij leven in een samenleving zonder regels? Je volgt het personage Jan Houtekiet, die een dorp sticht, en die geleid wordt door zijn driften en instincten. Op hoeveel vrouwen Houtekiet heeft, zit geen limiet. 

Walschap werd met zijn vitalistische roman door de katholieke kerk en critici al snel beschuldigd van pornografie. Door gebrek aan fatsoen en aandacht voor de kerk, belandde de roman op de lijst met verboden lectuur.

11. J. Bernlef liet de ziekte van Alzeimer van binnenuit ervaren

Bernlefs roman Hersenschimmen uit 1984 toont de innerlijke denkwereld van de 71-jarige Maarten Klein, die lijdt aan geheugenverlies. Langzaamaan brokkelen zijn taal en bewustzijn af. Als lezer vertoef je je in die verwarde wereld vol gaten en vragen.

Hoewel Bernlef zichzelf niet als dementie-expert beschouwde, komt zijn verhaal volgens velen dicht in de buurt. Een boek zonder sentimenteel taalgebruik dat aangrijpt en troost.  

Boeken die blijven. Een canon van de Nederlandstalige literatuur in context, KANTL en Lannoo, 286 p. 2026.

• literaire canon