literatuur

‘Liederlijk lag ik op schoot bij overmaat’ – Tesselschade Roemers hertaald door Ilja Leonard Pfeijffer

Voor Historische Klassiekers, de Fixdit-podcast over vroegmoderne vrouwelijke schrijvers, hertaalde Ilja Leonard Pfeijffer de zeventiende-eeuwse Tesselschade Roemers. Hier lees je twee gedichten met toelichting door Fleur Speet.

Sonnet geïnspireerd door sonnetten van P.C. Hooft en C. Huygens

Ik heb nooit merg uit botten van een leeuw gezogen.
Toch werd ik als Achilles krachtig opgericht
en tot verlangen aangevuurd door uw gedicht
om wat door luiheid was geblust opnieuw te pogen.
Maar die dag was het feest. Ik was schandalig dronken
en liederlijk lag ik op schoot bij overmaat
en mannen die me wilden. U weet hoe dat gaat.
Ze blusten met hun vuur als water al uw vonken.
Maar zie: u overwon. Daarom is uw gedicht
veel sterker dan een held, voor oorlog afgericht,
die hoge muren slecht van verre, trotse steden.
U bent de vroedman van gelukkig Nederland.
Al wat van voeten weet, zal dansen naar uw trant
op uw gezangen in de toonsoort van de rede.

Voor Constantijn Huygens
Bij de dood van zijn vrouw Sterre
Gezonden aan P.C. Hooft

Die baken is van droefheid in een zee van smart,
wier stam en tak geknot zijn en die toch moet leven,
wil dit bericht van hulpeloze troost afgeven
aan een verweesd, verlaten en ontroostbaar hart.
Zeg Huygens dat hij op zijn dichtkunst moet vertrouwen.
Wanneer hij zijn verdriet vertaalt in een gedicht,
staart hij zijn Sterre in het stralende gezicht.
Wie leed te boek stelt, hoeft zijn leed niet te onthouden.
Met dit papieren wapen won ik zelf de strijd
met de onvrome wens te sterven voor mijn tijd.
Ik heb mijn droefenis verslagen met gedichten.
Laat hem zijn eigen les weer heugen over pijn,
want hij zegt zelf dat smart op maat niet fel kan zijn.
Zeg hem dat hij verdriet op versmaat moet verlichten.

Ingehouden emotie

Deze twee gedichten van Tesselschade Roemers (1594-1649) tonen haar meesterschap in verschillende situaties: het speels-competitieve en het ernstige. In beide gevallen laat de hertaling van Ilja Leonard Pfeijffer zien wat hertalen kan zijn: geen uitleg achteraf, maar opnieuw deelnemen aan het spel.

Het zogenoemde schoncken-gedicht maakt deel uit van een poëtische estafette waarmee Anna Roemers begon. Dichters reageerden op elkaar, namen beelden over en probeerden elkaar te overtreffen. Tesselschade Roemers combineert klassieke beelden (leeuw, Achilles, adelaar) met poëzie als morele en geestelijke kracht, krachtiger dan heroïek of oorlog.

Pfeijffer neemt het estafettestokje over. Hij actualiseert niet het onderwerp, maar de vorm. Zijn ik-figuur is nadrukkelijk lichamelijk, zelfs beschamend (“schandalig dronken”, “mannen die me wilden”), waardoor hij het contrast met de verheffende werking van Roemers’ gedicht verscherpt. Hij vergroot niet de toon, maar de spanningsboog. Zo speelt hij het spel mee.

In het troostgedicht voor Constantijn Huygens schrijft Roemers over doorleefde rouw, vanwege het overlijden van Constantijns vrouw. Ze kent de doodswens die volgt op het verlies van haar man drie jaar eerder en noemt schrijven haar “waepentuijch”. Ze eindigt met een citaat uit een John Donne-vertaling die Huygens drie jaar eerder speciaal voor haar had gemaakt: “zijn eijgen lesse”. Troost circuleert hier van dichter tot dichter tot dichter. Haar zinnen zijn redeneringen: als-dan-structuren, verklarende bijzinnen, hernemingen. Dat past bij de kern van het gedicht: het verdriet wordt niet weggepoetst, maar in vorm gebracht.

Pfeijffer volgt dat spoor nauwgezet, hij legt er geen interpretatie overheen. Zo wordt het “pampier” als “waepentuijch” eenvoudigweg “een papieren wapen”. Ook zijn syntaxis dwingt tot vertraging en reflectie (“Wanneer hij zijn verdriet vertaalt in een gedicht,/ staart hij zijn Sterre in het stralende gezicht”). Precies wat volgens Roemers noodzakelijk is om niet te bezwijken aan rouw. Het gedicht is te breekbaar om te veranderen. Het zit vol ingehouden emotie en ontroert zo over vier eeuwen heen. (Fleur Speet)

• Fixdit
• Hertaling
• Ilja Leonard Pfeijffer
• tesselschade roemers
• vroegmoderne vrouwelijke schrijvers