geschiedenis recensie

In ‘Arm Vlaanderen’ duwt de wereld de negentiende-eeuwse keuterboer diep in de stront

Honger, ziekte, armoede: de ellende die Vlaanderen te beurt viel in het midden van de negentiende eeuw is onlosmakelijk verknoopt met de wereldgeschiedenis. Historicus Maarten Van Ginderachter legt verbanden die nog niet eerder zijn beschreven.

De intellectuele meerwaarde van Arm Vlaanderen. Een wereldgeschiedenis, het jongste boek van Maarten Van Ginderachter, is dat het expliciet het verband aangeeft tussen beide elementen uit de titel: Vlaanderen en de wereld.

Voor de omschrijving “arm Vlaanderen” ging de Antwerpse hoogleraar geschiedenis te leen bij Reimond Stijns en Isidoor Teirlinck, die het in 1884 gebruikten als de titel van hun roman. Ze duidt op “de zware crisis die de laagste sociale klassen in de Belgische provincies Oost- en West-Vlaanderen trof in het midden van de negentiende eeuw”. De diepgaande problemen die zich daar toen voordeden waren in belangrijke mate het gevolg van ontwikkelingen in andere landen en continenten. Vandaar de ondertitel van dit wetenschappelijk onderbouwde publieksboek, Een wereldgeschiedenis.

Perfecte storm

Een eeuw vóór Stijns en Teirlinck beleefde de regio een economische hoogconjunctuur, dankzij een extreem productieve agrarische sector. “Nergens in de westerse wereld werd zo intensief bemest als op de zandgronden in ‘de Vlaanders’”, schrijft Van Ginderachter, met dierlijke en menselijke fecaliën. Maar vanaf omstreeks 1800 vormde de basis van die groeifase de aanzet tot een omslag in negatieve zin. De “razende bevolkingsgroei die eruit resulteerde” leidde tot “een enorme grondversnippering en een toenemende bodemverarming, die de rentabiliteit van de keuterboerderijtjes ondermijnde”.

De sociaaleconomische structuur, die al sterk onder druk stond, kreeg in de jaren 1840 en 1850 de genadeslag. Toen raasde “een perfecte storm van in elkaar hakende crisissen door ‘de Vlaanders’”, zo constateert Van Ginderachter. De gelijktijdigheid van “drie internationale systeemschokken” vuurde een neerwaartse spiraal aan, waardoor “de bodem uit het systeem viel”: “een plotse mislukking van de aardappeloogsten veroorzaakte hongersnood in heel West-Europa; een cholera- en tyfusgolf decimeerde de al verzwakte bevolking; en onder druk van een economische globaliseringsgolf verkruimelden de sociaaleconomische fundamenten van de ‘Vlaemsche landbouw’ en de huisnijverheid”. Het gevolg laat zich raden: “De Vlaanders anno 1850 waren arm. Zeer arm. Onvoorstelbaar arm”.

Dankzij de sociale interventiepolitiek van de centrale, provinciale en lokale overheden kon België – anders dan Ierland – grote of radicale hongeropstanden vermijden. Ook de migratie bleef relatief beperkt: in het crisisdecennium 1840-’50 verhuisden slechts 5.074 Belgen – op een totale bevolking van 4,4 miljoen inwoners – naar de Verenigde Staten.

In diezelfde periode ondernamen ongeveer tweeduizend emigrés een poging om de Europese revolutiegolf, die in 1848 in Parijs in gang was gezet, via het grensgehucht Risquons-Tout te importeren. Die werd bloedig gecounterd, met dertig doden als gevolg. Tegen “de leiders van de invasiemacht” werden “draconische straffen uitgesproken”. Eén van hen was de progressieve advocaat Charles Spilthoorn (1804-1872): hij werd eerst zeven jaar opgesloten in de citadel van Hoei en daarna uitgewezen naar de VS. Deze jurist speelde aanvankelijk een niet onbelangrijke rol in de Belgische Revolutie, maar werd al snel gemarginaliseerd vanwege zijn radicaaldemocratische en republikeinse opvattingen. Hij verdient zonder meer een volwaardige biografie.

Van Ginderachter beklemtoont terecht hoezeer het wereldhistorisch gebeuren omstreeks 1850 de diepgaande crisis in Oost- en West-Vlaanderen voedde. De aardappelziekte kwam uit de VS. De cholera was afkomstig uit India. De versnelde mechanisering werd, als onderdeel van een bredere industriële revolutie, geïnitieerd vanuit Groot-Brittannië en deed de huisnijverheid – absoluut noodzakelijk voor het levensonderhoud van de plattelandsbevolking – kopje-onder gaan.

Guanogekte en opiumverslaving

De mondialisering denderde voort, en de bevolking in Europa en België maakte kennis met uitheemse producten als koffie, Arabische gom, guano, katoen, peper, potas, rijst en tabak. Gebieden die duizenden kilometers van elkaar waren verwijderd, werden van elkaar afhankelijk: “Hoe slap het ook was, het kopje koffie verbond de paupers van ‘de Vlaanders’ met de Javaanse boeren, wier uitbuiting Multatuli in 1860 zo indringend beschreef in Max Havelaar of De koffieveilingen der Nederlandsche Handelsmaatschappij”.

Van Ginderachter wijst er ook op dat “de guanogekte in ‘de Vlaanders’ samenhing met de opiumverslaving van China en het narco-imperialisme van Groot-Brittannië”. Onderbetaalde Chinese arbeiders, verslaafd aan het opium dat de Britten hadden geïmporteerd uit hun kolonie India, stonden in Peru en Chili in voor de aanmaak van guano, een van oorsprong dierlijk product dat vooral werd gebruikt als meststof. Vermeldenswaard, naast veel meer, is verder dat de blauwe linnen of katoenen kiel, destijds in België “het dagelijkse uniform van boeren en arbeiders, zijn kenmerkende blauwe kleur dankt aan Indische indigo”.

Het zijn historische feiten die tot nog toe onderbelicht zijn gebleven of die te geïsoleerd werden beschreven. In Arm Vlaanderen situeert Van Ginderachter ze in een breder verband van internationale mensen- en handelsstromen. De mondiale evoluties en de plaatselijke repercussies licht hij toe via de verhalen van individuen en groepen: relazen die hij bij elkaar spitte via uitgebreid onderzoek in archieven van gemeenten, publieke sociale instellingen en rechtbanken én de lectuur van een hele reeks kranten en periodieken. Net zoals leesbaarheid is herkenbaarheid daardoor een van de opmerkelijke kwaliteiten van dit boek over Honger, ziekte en globalisering in het midden van de 19de eeuw, waarvan “sappelaars, pachters, spinsters, dagloners en kleine middenstanders die doorgaans tussen de plooien van de geschiedenis vallen de protagonisten zijn”.

Maarten Van Ginderachter omschrijft zijn synthetische monografie met enige trots als “de allereerste wereldgeschiedenis van Arm Vlaanderen die de crisis van halverwege de negentiende eeuw als een globaal fenomeen bestudeert”. Die aanpak heeft geresulteerd in inspirerende en stimulerende inzichten, voor collega-historici en geïnteresseerden met uiteenlopende achtergronden. Daarvoor verdient de auteur alle lof. En zijn hoop dat zijn vrouw en kinderen “nu eindelijk eens iets van mij willen lezen”, is ondertussen allicht ook gerealiseerd.

Maarten Van Ginderachter, Arm Vlaanderen. Een wereldgeschiedenis. Honger, ziekte en globalisering in het midden van de 19de eeuw, Overamstel Uitgevers, Amsterdam, 2025, 362 p.

• Maarten Van Ginderachter