Publicaties
Tijd voor bescheidenheid. De wereldgeschiedenissen van Nederland en Vlaanderen
0 Reacties
geschiedenis

Tijd voor bescheidenheid. De wereldgeschiedenissen van Nederland en Vlaanderen

In 2018 herschreven Nederland en Vlaanderen hun geschiedenis in twee nieuwe boeken. In een poging om het verguisde format van een nationalistische geschiedenis te vermijden, kozen de redacteuren van beide werken ervoor om de lokale geschiedenis in een internationale context te plaatsen, zodat er een wereldgeschiedenis ontstaat. Regionale ontwikkelingen staan immers zelden los van interregionale en internationale tendensen en gebeurtenissen, maar zulke externe invloeden zijn lange tijd achteruitgeschoven in historische werken.

Nationale geschiedenissen werden geschreven om de uniciteit van de historische natie te benadrukken en om de hoogtepunten en vernieuwingen steevast te verankeren in de eigen, specifieke geschiedenis. De onderzoekers achter beide wereldgeschiedenissen maakten een vakkundig einde aan deze navelstaarderij. Vlaanderen en Nederland vormden een radertje in het internationale netwerk en de globale connecties, en dus staan gemeenschappelijke ontwikkelingen centraal in beide wereldgeschiedenissen.

Toch vormen beide boeken een niche in het gamma van de wereldgeschiedenis. Verwacht geen boeken à la Sapiens van Yuval Noah Harari, De zijderoutes van Peter Frankopan of Zwaarden, paarden en ziektekiemen van Jared Diamond. In die branche wordt doorgaans één groot narratief ontwikkeld over de evolutie van de mensheid, maar de Wereldgeschiedenissen zoeken juist niet naar een drijvende kracht, algemene verklaring of grootste gemene deler van de geschiedenis. Het opzet is om twee nationale geschiedenissen uit hun keurslijf te halen en in een bredere context te plaatsen. Toch zijn en blijven beide boeken nationale geschiedenissen. Verre beschavingen en internationale tendensen komen wel aan bod komen, maar de geografische afbakeningen en oriëntatiepunten zijn nog altijd twee lapjes grond in een perifeer continent.

Mozaïek van kleine verhalen

Ondanks de uniforme titels hebben beide boeken een fundamenteel andere visie op het doel en het format van een wereldgeschiedenis. Wereldgeschiedenis van Vlaanderen is een verhaal over ons gezamenlijk verleden, “een uitvergroot beeld in een kleine druppel water”. Regio’s en mensen zijn verbonden door het kader waarin ze opereren, namelijk dat van de mensheid in haar geheel. Die verwevenheid wordt verteld vanuit een Vlaams perspectief. Het boek is een mozaïek van kleine verhalen over Vlaanderen en Vlamingen die soms op het wereldtoneel verschijnen, maar vooral beïnvloed worden door Europese en globale evoluties. Er is geen overkoepelend thema dat kenmerkend is voor “Vlaanderen”, en ook geen rode draad. Bovendien is het globale of internationale kader niet consequent doorgetrokken in de individuele hoofdstukjes. Het draait vaak over bijzonder lokale verhalen, waarbij internationale invloeden, Europese prijstrends en westerse huwelijkspatronen slechts de scène vormen waarop de Vlaamse geschiedenis zich afspeelt.

Uitwisseling en confrontatie

De Nederlanders kiezen resoluut voor een andere aanpak. De Noordelijke Nederlanden stonden bekend als een handelsnatie, en uiteraard komen de zeventiende eeuw en de koloniale periode meteen in het vizier. Maar de auteurs van Wereldgeschiedenis van Nederland willen aantonen dat de uitwisseling van ideeën en goederen veel verder terug te voeren is. Dit boek biedt geen klassieke geschiedenis van Nederland, maar maakt een selectie waarin bekende en soms verrassende internationale connecties uit het verleden worden gepresenteerd. Wereldgeschiedenis van Nederland gaat alle stereotypen uit de eigen nationale geschiedenis te lijf en toont aan dat weinig verwezenlijkingen een typisch Nederlands karakter hadden: ze kwamen voort uit constante uitwisseling en uit confrontaties met omliggende of verafgelegen samenlevingen.

De wereld-geschiedenis van Nederland gaat alle stereotypen uit te lijf

Een tweede opvallend verschil met de Vlaamse wereldgeschiedenis is het referentiekader. Nederland vertrekt vanuit de negentiende-eeuwse natiestaat. Het boek sluit aan bij een rijk verleden van nationale geschiedenissen en canonvorming. De Nederlandse auteurs putten uit een traditioneel discours van zelfverzekerdheid over de eigen hoogtepunten en scharniermomenten uit het verleden, maar gezien de toenemende aandacht voor globale invloeden en gender wordt de klassieke canon aangepast om tegemoet te komen aan die nieuwsgierigheid. Zo komen verstomde stemmen en onbekende geluiden aan bod, en daarbij blijven weinig heilige huisjes gespaard. Willem van Oranje had niet enkel een Duitse achtergrond, maar bleek vooral op Frankrijk georiënteerd. De Bataven waren geen vrijheidsstrijders, maar loyale Romeinse burgers. De grondwet is niet voortgekomen uit de puur Nederlandse politieke tradities, maar is op een Franse, Duitse en Engelse leest geschoeid. Wereldgeschiedenis van Nederland doorprikt mythes in plaats van ze te creëren. Zo ontstaat een nieuwe Nederlandse canon, die op zelfverzekerde wijze de globale invloeden toelaat toelaten en tegelijk overeind blijft als trotse Nederlandse geschiedenis.

Wereldgeschiedenis van Vlaanderen kan niet bogen op zo’n zelfzekere structuur en narratief. Opvallend is ook dat de redacteurs kiezen voor Vlaanderen in plaats van België. Hoewel het boek niet focust op het historische graafschap Vlaanderen en geen Vlaamse identiteit wil reconstrueren, is het treffend dat toch niet het nationale Belgische niveau als vertrekpunt geldt. Die keuze weerspiegelt eerder de huidige academische realiteit dan een logische, historische ontwikkeling. België heeft geen lange voorgeschiedenis, maar dat is evenzeer van toepassing op de entiteit Vlaanderen die in het boek centraal staat. Het academische landschap is zo sterk gespleten langs de taalgrens dat een collectief geschreven Belgisch geschiedenisboek blijkbaar een brug te ver vormt. Verstoken van een goed uitgewerkte historische canon vallen de auteurs terug op een willekeurige aaneenschakeling van interessante historische gebeurtenissen en weetjes.

Gebrek aan een overkoepelend kader

In tegenstelling tot de Nederlanders worden de Vlaamse lezers getrakteerd op verrassende kennis, onbekende episodes en nieuwe protagonisten. Het boek is geen bloemlezing van alle grootse momenten en bekendste personen uit ons verleden, maar biedt een podium aan de kleine man en vrouw, de doorsneeburgers en de miskende leiders die de geschiedenis vormgegeven hebben. Vlaamse schaapboeren, stedelijke geliefden, de moeder van Rubens en de Kempense industriereuzen met connecties in Congo passeren de revue. Hun verhaal bleef lang verborgen, maar vormt nu het fundament van een nieuwe Vlaamse geschiedenis. Het past treffend bij de Vlaamse huiverigheid om een groots nationalistisch discours op te zetten. Ondanks het inspirerende en vernieuwende karakter van dit soort salontafelboek, blijft de lezer op zijn honger zitten door het gebrek aan een overkoepelend kader en een consequent globaal verhaal. Wat is de positie van Vlaanderen in de wereld en op welke manier hebben globale ontwikkelingen Vlaanderen vormgegeven?

Spreek niet langer over Vlaamse polyfonie, maar over een internationaal muziekgenre

Wat beide Wereldgeschiedenissen delen, is de queeste om het internationale karakter van de regio’s in de verf te zetten. Ze laten de kerktorenmentaliteit ver achterwege en zetten met enthousiasme culturele appropriatie, politieke beïnvloeding, economische uitwisseling en migratiestromen vanaf de vroegste periode in de verf. We lezen dat de grootste migratiestromen dateren uit onze prille geschiedenis, wanneer de homo sapiens de neanderthaler wegconcurreert en sedentaire gemeenschappen uit het Midden-Oosten en Centraal-Europa onze streken massaal koloniseren.

Spreek ook niet langer over Vlaamse polyfonie, maar over een internationaal muziekgenre met wortels in Frankrijk en hooggeplaatste fans en mecenassen zoals de Medici in Firenze. Stel je niet uitsluitend Portugezen, Spanjaarden en Britten voor aan de hoven van Zuidoost-Azië, maar evenzeer Jacques van de Coutere, een Bruggeling die dankzij zijn avontuurlijke karakter fortuinen kan verdienen met diamanthandel van op het Indisch subcontinent. Denk niet langer aan een oer-Brits instituut bij het horen van de naam Bank of England, maar aan de Nederlandse invloed op de Engelse openbare financiën.

De wereld-geschiedenis van Vlaanderen biedt een podium aan de kleine man en vrouw

Het leeuwendeel van beide boeken zet ons als lezer echter aan tot bescheidenheid. Ondanks bepaalde episodes met grootschalige export van onze ideeën, mensen en goederen is de invloed grotendeels in de andere richting gegaan. Het Haagse Binnenhof zou er zonder architecturale invloeden van buitenaf niet uitzien zoals nu. De Nederlandse grondwet was niet zo progressief en liberaal geweest in 1848 zonder de pan-Europese revolutionaire bewegingen en hun invloed op de Nederlandse beleidsmakers. België was misschien niet overwegend katholiek geweest zonder de Spaanse en Italiaanse inspiratie vanaf de zeventiende eeuw.

Toch kunnen beide boeken het eurocentrisme maar moeilijk van zich afschudden. Terwijl de invloeden vanuit andere westerse samenlevingen in detail beschreven worden, komen de invloeden vanuit de omringende continenten amper of niet aan bod. Wanneer het over middeleeuws Vlaanderen gaat, komt Willem Van Rubroek uitgebreid ter sprake, met zijn tot mislukken gedoemde poging om de Mongoolse leiders te bewegen tot een welwillende houding tegenover christelijk Europa.

Beide boeken kunnen het eurocentrisme maar moeilijk van zich afschudden

Maar waar blijven de hoofdstukken over Arabische, Mongoolse of Chinese diplomaten en ideeën die tijdens de middeleeuwen veel invloedrijker waren in de Lage Landen? Waarom spreken we over koffiebonen die uit Jemen komen, maar niet over de koffiecultuur uit het Midden-Oosten die met een razende snelheid Europa veroverde? Consequent worden de invloeden vanuit het Midden-Oosten en Azië bekeken als een stroom van producten, eerder dan als vooraanstaande culturen. Je leest over porselein uit China, aardappelen uit Zuid-Amerika en suiker uit de koloniën, maar je vindt geen enkel hoofdstuk over de Chinese theecultuur of de landbouwtechnieken uit Zuid-Amerika die onze consumptiecultuur voor altijd hebben beïnvloed. Hier worden geen grondleggers of influencers met naam en toenaam genoemd, terwijl die eer voor Engelse, Franse en Amerikaanse denkers wel steeds weggelegd is.

Een volgende herziening van onze nationale geschiedenissen verdient extra hoofdstukken waarin ook ondergewaardeerde stemmen uit de omliggende continenten kunnen spreken, en een meer doordacht narratief over onze plaats en rol in de wereldgeschiedenis, in plaats van anekdotiek.

Huygens Instituut voor Nederlandse geschiedenis, Wereldgeschiedenis van Nederland, onder redactie van Marjolein ’t Hart, Karel David, Karwan Fatah-Black, Lex Heerma van Voss, Leo Lucassen en Jeroen Touwen, Ambo|Anthos, Amsterdam, 2018, 864 P.
Wereldgeschiedenis van Vlaanderen, Polis, Antwerpen, 2018, 568 p.

Aanmelden

Registreer je of meld je aan om een artikel te lezen of te kopen.

Belangrijk om weten


Bij aankoop van een abonnement geef je toestemming voor een automatische betaling. Je kunt dit op elk moment stopzetten door contact op te nemen met philippe.vanwalleghem@onserfdeel.be