kunst

Sikkens Prize-winnaar Otobong Nkanga gebruikt kleur als getuige van de geschiedenis

2026 is een topjaar voor de Belgisch-Nigeriaanse kunstenares Otobong Nkanga: ze wint de Sikkens Prize voor haar bijzondere kleurgebruik, ontvangt een koninklijk ereteken, mag straks de nieuwe kunsttempel KANAL in Brussel openen én heeft twee expo’s in Nederland. Yamila Idrissi zag Humus Blues in Singer Laren en werd betoverd door een visionaire verhalenverteller.

Otobong Nkanga (1974) is van de wereld. Geboren in Nigeria, gestudeerd in Parijs en Amsterdam, leven en werken doet ze in Antwerpen. Ze stelt tentoon van Venetië tot Kaapstad en van Nederland tot de Emiraten. De wereld is haar speelveld. Ze weigert zichzelf in een beklemmend k(l)eurslijf te steken. Ze gelooft dat alles op de wereld met elkaar verstrengeld is en dat je continenten niet los van elkaar kunt zien. Ze gelooft ook dat de mens, de aarde en de oceanen onderling verbonden zijn. Dat die wederkerigheid complex is, toont ze onverbloemd in haar kunst.

Met universele thema’s als landschap, roofbouw, ecologie en de relatie mens en aarde is ze de canon van de westerse kunstgeschiedenis aan het herijken. Al vraag ik me hardop af of voor haar oeuvre de westerse kunstgeschiedenis niet te beperkend is, en we niet eerder moeten spreken van een universele kunstgeschiedenis. Maar dat is een ander debat. Haar ster fonkelt in ieder geval aan het wereldfirmament van de kunsten.

Voorouderlijke kennis

Haar officiële kunstopleiding kreeg ze eerst aan de Obafemi Awolowo University in Nigeria. Daarna studeerde ze verder aan de befaamde École nationale supérieure des beaux-arts in Parijs en de Rijksakademie van beeldende kunsten in Amsterdam. In die opleidingen kon ze zich bekwamen in het werken met verschillende materialen en leerde ze kennis te vergaren uit boeken.Zo vond ze een taal om haar gevoelensvormtegeven.

Wat de opleidingen haar niet gaven, was dat pure gevoel van begrijpen wat “dingen” betekenen en “waarom”. Dat deel van Nkanga’s werk komt voort uit voorouderlijke kennis die ingebed is in de geest, de ziel, het zweet, en in onze poriën. Dat is een totaal ander register, een totaal andere school. De school van het leven.

Hoewel Nkanga’s kunst en kleurgebruik vaak als zachtmoedig en poëtisch worden omschreven, draagt haar werk een zware (geo)politieke lading. Het houdt vaak een bitterzoete en staalharde aanklacht in die ze messcherp en treffend weet te verbeelden. De misplaatste superioriteit van de witte mens tegenover de gekleurde mens en hoogmoed van de mens tegenover de aarde en de kwetsbare grond veroorzaken verwondingen. Ontginning en roofbouw vermassacreren het landschap en verminken het menselijke lichaam en de psyche.

Zo legt Nkanga de vinger op vele wonden zonder er evenwel zout in te strooien of fatalistisch uit te halen. In haar kunst pleit ze voor herstel, reikt ze handvaten voor het helen aan en verbeeldt ze de verzoening. Herstel van het landschap, herstel van ecosystemen en gemeenschappen. Herstel van de mens.

Haar kunst en bijbehorende reflectie over de aarde doen me denken aan het boek De vloek van de nootmuskaat (Atlas Contact, 2023). In dat meesterwerk gebruikt de Indiase schrijver Amitav Ghosh de metafoor van de nootmuskaathandel om de directe link bloot te leggen tussen de uitputting van de aarde, de geschiedenis van het kolonialisme en het rauwe kapitalisme. Het gewelddadige handelen van toen vormt een blauwdruk voor de huidige planetaire crisis. Het boek van Ghosh en de kunst van Otobong Nkanga zijn voor mij allebei even grote en noodzakelijke eyeopeners.

Kleur als rauwe materie

Eind oktober 2026 heeft Otobong Nkanga de prestigieuze Sikkens Prize ontvangen. “De kracht van kleur begint waar ze ontwaakt. In de aarde, in de gemeenschap, in het leven zelf. Kleur functioneert in haar werk als een verbindend netwerk. Kleur als emotionele en ecologische verbinding”, zo motiveert De Sikkens Foundation haar keuze voor Nkanga. De kunstenares krijgt een riante geldprijs (75.000 euro) en een dubbele tentoonstelling: Humus Blues in museum Singer Laren en ReflAction in de Art Space van de AkzoNobel Art Foundation in Amsterdam. In dezelfde week dat ze de Sikkens Prize uitgereikt kreeg, benoemde de Belgische koning Filip haar tot Commandeur in de Kroonorde vanwege de impact van haar artistieke werk. En alsof dat nog niet genoeg is, mag ze eind november 2026 de nieuwe kunsttempel KANAL in Brussel mee openen.

Kleur is voor Otobong Nkanga een portaal om de wereld te zien en te begrijpen. Het heeft voor haar een tactiele en gelaagde betekenis. Soms maakt ze een palet van de gebruikte kleuren in de bovenhoek van haar tekeningen. Ook in Humus Blues geeft ze met toefjes kleur een soort overzicht van de kleuren die ze in een specifiek kunstwerk heeft opgenomen.

Nkanga gebruikt kleur als rauwe materie. Door te spelen met de intensiteit wordt kleur een manier om verschuivende narratieven zichtbaar te maken. Haar kleurgebruik verwijst onder meer naar de aarde en de landbouw. Kopergroen en diep oker gebruikt ze vaak. In haar werk refereert ze ook aan de kleur van mineralen die op Afrikaanse bodem worden ontgonnen, zoals malachiet. Rood staat dan weer symbool voor verwonding én vitaliteit.

Toen ze in 2009 deelnam aan de Marrakesh Biennale brachten Marokkaanse materialen zoals indigo en zwarte zeep haar in een flits terug naar vergeten herinneringen uit haar jeugd. Marrakesh, mijn tweede thuishaven, heeft inderdaad die kracht. Op elke straathoek kan je zintuiglijk getriggerd worden en na al die jaren doet de stad dat nog geregeld met mij. Het is de stad die me toeliet om me, op mijn eigen voorwaarden, dieper te wortelen. De stad op het kruispunt tussen Afrika en de rest van de wereld, waar al heel vroeg de handelsreizigers en karavanen elkaar vonden en bevruchtten met nieuwe ideeën.

De specifieke geur van indigokleurstof deed Nkanga onmiddellijk terugdenken aan hoe haar moeder vroeger textiel verfde toen ze een tiener was. Deze Marrakesh-ervaring heeft ze verwerkt in het Contained Measures of Tangible Memories, waarin ze onderzoekt hoe geuren en pigmenten fungeren als dragers van herinneringen en emoties. Toen ik met haar sprak over dit werk en die herinnering, zei ze dat de betekenis van de kleur blauw in de loop der jaren was uitgebreid en verdiept – expanded, in haar woorden.

De kleur indigo wordt ook aangeduid als “blauw goud” en draagt een van de oudste, rijkste en meest turbulente verhalen uit de geschiedenis in zich. Het transformeerde van een kostbaar statussymbool tot een drijvende kracht achter de bloedige koloniale handel. De kleur indigo als actieve getuige voor deze gitzwarte geschiedenis – Amitav Ghosh had evengoed een boek over de indigohandel kunnen schrijven.

De interesse van Otobong Nkanga voor de kleur indigo hoeft dan ook niet te verbazen. De titel van haar tentoonstelling – Humus Blues – evenmin. Humus verwijst naar de organische basis van het leven. De vruchtbare toplaag van de aarde die ook voor herinnering en verval staat. De donkere laag die hoop geeft. Blues verwijst dan weer naar de melancholie van het collectieve trauma als gevolg van koloniale uitbuiting. Bovendien linkt de kleur met het diepe blauw van de oceanen en handelsvaartroutes die beweging mogelijk maken en voor verbinding zorgen.

Verhalenverteller

In Humus Blues toont Otobong Nkanga nieuw en bestaand werk uit verschillende periodes, waardoor de tentoonstelling een veelzijdige, zintuiglijke kennismaking met haar oeuvre biedt. Met multidisciplinaire technieken zoals monumentaal geweven textiel, poëtische tekeningen en organische sculpturen laat de expo zien hoe kleur bij Nkanga functioneert als het ultieme culturele en ecologische geheugen. Double Plot (2018) is daar een bezwerend voorbeeld van. Het wandtapijt heeft een zwartblauwe boventoon, een kosmisch landschap dat het heelal en de melkweg weergeeft. De iconische bomen dragen blauwe bladeren en de wortels zijn mechanisch bewerkt. Het lijken wel genetisch gemodificeerde bomen. Zo reikt ze ons met bijzonder kleurgebruik een handvat aan om onze relatie met de uitgeputte aarde te begrijpen.

Een ander kunstwerk dat me betoverde, is het monumentale Tied to the Other Side (2021), een bruikleen van het New Yorkse Museum of Modern Art (MoMA). In een ambigu landschap vertelt Nkanga als rasechte verhalenverteller een universeel epos over de cyclus van leven, dood en wedergeboorte. Ik zie lichaamsdelen in verval die een spirituele lichtbron uitstralen tot aan de andere kant van het tapijt. Zo geeft Otobong aan dat zelfs in de dood hoop schuilt. “Zelfs in de dood is er de mogelijkheid tot regeneratie”, zegt ze zelf. “Niets gaat verloren, alles wordt opnieuw gebruikt.” Opnieuw vat Nkanga de tijdgeest en toont ze zich als visionair kunstenaar.

2026 is het jaar waarin we drie hittegolven in één zomer moesten verwerken. Het jaar waarin onze bossen en wouden in lichterlaaie stonden. Waarin de droogte, onze rivieren en kanalen onbevaarbaar dreigde te maken. Waarin de oogst grotendeels mislukte door de hitte en onze elementaire voedselvoorziening in het gedrang kwam. Het jaar waarin de kunst van Otobong Nkanga urgent is en ons troost en balsem voor de ziel geeft. Ga dat zien.

Humus Blues, tot en met 28 februari 2027 in Singer Laren. ReflAction, tot en met 26 februari 2027 in de Art Space van de AkzoNobel Art Foundation in Amsterdam.

• Otobong Nkanga
• Sikkens Prize