samenleving, taal

Kaapse hoop: waarom er geen minderwaardige talen bestaan

In Zuid-Afrika onder de apartheid gold Kaaps als minderwaardig. En toch bleef die taal leven, groeien en zingen. Judy Vanden Thoren, dochter van een Nederlandstalige vader en een Kaapssprekende moeder, ziet die culturele zelfverdediging ook hier. Jongeren roeren Tamazight, Turks of Surinaams door hun Nederlands en pleiten zo voor het recht om in al hun talen te bestaan.

Mijn ouders verlieten eind jaren 1970 de Kaap. Ze hebben het woord vluchten nooit uitgesproken, maar in werkelijkheid deden ze precies dat. Vluchten van een regime dat hun liefde strafbaar maakte, dat hun bestaan tot een overtreding herleidde. Mijn vader, een Belgische man die een kleine tien jaar eerder in Zuid-Afrika was aangespoeld, en mijn moeder, een Kaapse vrouw, mochten onder het apartheidsregime geen gezin vormen. Hun liefde was geen privézaak, maar een misdrijf. En dus vertrokken ze – niet uit avontuurszin, maar omdat een leven samen anders onmogelijk was.

Zo groeien mijn zussen en ik op in het Vlaanderen van de jaren 1980. Meisjes van kleur in een witte omgeving. Een aanwezigheid die niet altijd openlijke vijandigheid oproept, maar ook nooit onopgemerkt blijft. Een blik die te lang blijft hangen. Een vraag die te vaak gesteld wordt. Het onuitgesproken besef dat jij degene bent die afwijkt van het decor, dat jouw aanwezigheid uitleg vereist terwijl die van anderen vanzelfsprekend is.

Tijdens de eerste jaren in België spraken we Engels. Het Kaaps, een creooltaal gebaseerd op het Nederlands en de moedertaal van mijn moeder, hoorden we nooit. Mijn ouders hadden elkaar leren kennen in een werkcontext, dus Engels voelde logisch aan. Het was meer dan een louter praktische keuze. Engels bood status, bescherming, toegang. Kaaps daarentegen was risicovol. Kaaps werd in Zuid-Afrika, zoals Turks, Darija of Tamazight vandaag in Vlaanderen, gezien als een taal die je beter binnenskamers hield. Een taal met weinig prestige, weinig institutionele waarde, weinig veiligheid. Het Kaaps reisde niet mee naar België.

Die keuze was geen afwijzing van wie mijn moeder was, maar een poging om mijn zussen en mij te beschermen tegen wat de wereld zou kunnen doen met kinderen die te veel afwijken van de norm. Het is een misverstand tussen ouders en kinderen dat blijft terugkeren in verhalen over taalverlies: dat ouders vrijwillig afstand zouden doen van hun taal. In werkelijkheid worden die keuzes bijna altijd genomen binnen een context van sociale hiërarchie, institutionele druk en raciale ordening.

Taalhiërarchie

Een leven lang geloofde ik dat Kaaps een variant of dialect was van het Afrikaans. Nu blijkt steeds meer uit wetenschappelijk onderzoek dat het een aparte taal is met een eigen geschiedenis (al is daar nog geen consensus over). Het is een creooltaal die zich al in de zeventiende eeuw ontwikkelde uit de lingua franca van tot slaaf gemaakten in de Kaap, in het zuidwesten van Zuid-Afrika: ze werd gevormd door Kaaps-Hollands, Khoekhoe (de taal van de Khoi, oorspronkelijke nomadische bevolking van de Kaap), Arabisch, Creools-Portugees en Bahasa-Malay (Maleis). Pas later werd Kaaps beïnvloed door Engels en door het gestandaardiseerde Afrikaans – een taal die zich eerst institutioneel losmaakte van zijn wortels en vervolgens precies die wortels marginaliseerde.

Met andere woorden: Kaaps is geen afgeleide van Afrikaans. Het is eerder zo dat Afrikaans mee voortgekomen is uit Kaaps. Dat inzicht weerlegt een hardnekkige mythe: dat Afrikaans uitsluitend het product zou zijn van witte kolonisten. Die mythe was geen toeval. Ze diende een politiek doel.

Onder het koloniale en later het apartheidsregime werd Kaaps systematisch gedegradeerd. Het werd herleid tot “kombuistaal”, “bastaardtaal”, “Hotnotstaal” – labels die niet alleen de taal, maar ook de waardigheid van haar sprekers aantastten. Kaaps hoorde niet thuis in scholen, niet in rechtbanken, niet in universiteiten. Het mocht bestaan zolang het stil bleef, zijn plaats kende, zolang het niet claimde wat anderen als hun exclusieve recht beschouwden: kennis, macht, legitimiteit.

Dat miste zijn effect niet. Generaties Kaapse gezinnen leerden dat hun taal niet goed genoeg was om door te geven. Dat overschakelen op Engels tot sociale mobiliteit zou leiden. Dat “correct” spreken gelijkstond aan “correct” zijn. Zo kwam ook ons gezin terecht in een taalhiërarchie die al lang voor ons was vastgelegd.

Toen Vlaamse leerkrachten later aandrongen dat er thuis Nederlands gesproken moest worden – “anders loopt ze achterstand op” –, schoof daar nog een laag van verlies overheen. Het idee dat meertaligheid een risico vormt voor onderwijskansen blijft leven, ook al werd dat al meermaals door onderzoek weerlegd. Opvallend genoeg geldt die angst nooit voor het Frans van de bourgeoisie of het Engels van witte expats. Het zijn altijd de talen van wie minder macht heeft die moeten wijken. We zullen nooit weten of de juffen van de lagere school ook hadden aangedrongen om thuis over te schakelen op het Nederlands als mijn moeder wit was geweest.

In het Vlaanderen van de jaren 1950 kregen kinderen die betrapt werden op het spreken van dialect op de speelplaats ezelsoren omgehangen. Decennia later getuigen Turkse en Marokkaanse kinderen nog altijd over strafregels omdat ze “hun taal” spraken op school. De context verandert, de logica blijft dezelfde.

Taalhiërarchie is geen natuurwet. Het is beleid. Het is macht. Altijd al geweest.

Heimwee zonder herinnering

Als kind en adolescent kende ik Zuid-Afrika vooral als idee. Een door mijn ouders geschilderd landschap achter hun liefde. Het was geen plek die we bezochten. Mijn vader keerde nooit terug, mijn moeder amper drie keer in achtenveertig jaar. Zuid-Afrika leefde in verhalen, in flarden geschiedenis, in namen die vielen aan tafel: Steve Biko, Winnie en Nelson Mandela. Niet als helden van onze familiegeschiedenis, maar als schaduwen van een strijd die overal voelbaar was en tegelijk ver weg bleef.

Pas toen ik zelf moeder werd, werd de vraag onontkoombaar: wat geef ik door? Wat werd mij onthouden? En wat moet ik weer opeisen om aan mijn kinderen te kunnen geven?

Taalverlies gaat nooit alleen over taal. Het gaat over verlies van toegang tot een gemeenschap, een geschiedenis, een perspectief – maar vooral over identiteit. Sociolinguïsten spreken over heritage language longing: het gemis van iets wat je eigenlijk had moeten erven, maar dat door omstandigheden nooit volledig kon worden doorgegeven. Het is rouw zonder object, heimwee zonder herinnering.

Hoe dieper ik graaf, hoe duidelijker het voor mij wordt hoe gruwelijk hard apartheid heeft ingegrepen in intieme levens. Niet alleen in wetten en wijken, maar in liefdes, gezinnen, talen, zelfbeelden. De gemeenschap waar ik vandaan kom – de zogenoemde “kleurlingen” – werd strategisch gecreëerd door het systeem zelf. Niet wit, niet zwart, altijd tussenin. Altijd tweederangs. Altijd ten dienste van de onderdrukker. Altijd vervangbaar.

Die geschiedenis wordt tastbaar op één plek: de Cape Flats (of Kaapse Vlakte). Dat is een uitgestrekt, zanderig gebied ten oosten van Kaapstad waar honderdduizenden mensen tijdens de apartheid gedwongen naartoe werden verhuisd onder de groepsgebiedenwet, drie wetten van het apartheidsregime, dat verschillende gebieden voorzag voor de verschillende “raciale groepen”. Het was vooral bedoeld als bufferzone: ver genoeg om niet-witte gemeenschappen uit het stadscentrum te verwijderen, dicht genoeg om ze beschikbaar te houden als arbeidskrachten.

Levendige, gemengde wijken, zoals District Six in Kaapstad, werden vernietigd nadat ze bij wet tot wit woongebied waren verklaard. Hun bewoners werden samengeperst in infrastructuur die nooit ontworpen was voor menselijkheid en groei: te weinig scholen, te weinig ziekenhuizen, te weinig veiligheid, te weinig toekomst. De Kaapse Vlakte werd de geografische veruitwendiging van een barbaarse onderdrukking.

Culturele zelfverdediging

Maar de Kaapse Vlakte is nooit alleen een plek van verlies geweest. Net daar bleef Kaaps leven, groeien, zingen. Het werd de taal van het volk, gedragen door humor, muziek, poëzie, ritme, familiebanden. Werd Kaaps elders uitgewist, daar bleef het bestaan. Niet ondanks de omstandigheden, maar dankzij de mensen die weigerden hun stem op te geven, zoals de dichter Adam Small in ‘Oos Wes, Tuis bes, Distrik ses’:

Proud ou gabou
Hoor djy die pêrepote vannie bulldozers
Ek sal djou mis…
Nou sak djou kop
Nou briek djou hart
Kô lat ons hyl dan, ma nie te hard nie
oor mense wat mal is, pêllie,
soes djy val…
dja, mál, pêllie

In die context werd Kaaps een taal van verzet. Niet luid, niet heroïsch, maar taai en consistent. Een vorm van culturele zelfverdediging. Een bewijs dat identiteit niet zomaar uitwisbaar is.

Dat wordt vandaag zichtbaar gemaakt in het werk van mensen zoals professor Quentin Williams, die niet alleen onderzoek doet naar Kaaps, maar actief bijdraagt aan de ontwikkeling ervan. Het in maart 2026 verschenen drietalige woordenboek Kaaps-Afrikaans-Engels is daar een voorbeeld van: een manier om Kaaps vast te leggen zonder het te temmen, om Kaaps te erkennen zonder het te neutraliseren.

Daarnaast is er de Society for the Advancement of Kaaps (SAK), een onafhankelijke non-profitorganisatie die zich inzet voor de codificatie, ontwikkeling en intellectuele emancipatie van Kaaps. SAK werkt aan woordenlijsten, spelling, literatuur, onderwijs en wetenschappelijk gebruik. Niet om Kaaps te “verheffen” tot de normen van dominante talen, maar om het recht van Kaaps-sprekers op kennis, taal en waardigheid te bevestigen.

Ook het werk van The Arts And Language-project (TAAL) is hier erg belangrijk. TAAL vertrekt niet vanuit academische erkenning, maar vanuit gemeenschapspraktijk. Het is een kunst- en taalproject dat werkt in Kaapse gemeenschappen, vooral op de Kaapse Vlakte, waar taal vaak doordrenkt is van trauma. Niet omdat mensen “agressief” zijn, maar omdat woorden generaties lang geweld, vernedering en uitsluiting hebben gedragen.

TAAL gebruikt kunst – theater, beeldende kunst, muziek, spoken word – om taal te transformeren. Om wat beschadigd is niet te censureren, maar te helen. Het project vertrekt van het inzicht dat taal niet alleen een middel is om te communiceren, maar ook een opslagplaats van geschiedenis, zelfbeeld en relationele patronen. Door taal creatief te herwerken, kan ook identiteit opnieuw vorm krijgen.

Dat raakt aan wat mij bezighoudt als moeder. Want wat geef je door als je weet dat taal niet neutraal is? Hoe kunnen we op een gezonde manier deel uitmaken van een geschiedenis die zo gewelddadig is, maar tegelijkertijd zoveel veerkracht en creativiteit in zich draagt?

Precies in die creativiteit zit het antwoord. Onder andere in Kaapse hiphop maken jongeren de taal zichtbaar, herdefiniëren ze wat mooi en correct is en claimen ze publieke ruimte via taal. Zo rapt MC Cole in ‘Daais Hy’:

Dat is wâ is ôppie Kaapsi vlaktis.
Dattie Belville ênnie Kuila sam ôpi waan is.
Ên dies hoerie saak is.

……

Vi âlie mênsi innie jôl, tôt tape-decks ên flêtsi
Jah, djy’t gihô van Radio Sonne Grense.
As ôs klâ hie is, da sittie Kaap sôni vênstis.
Dies jou kans ôm ti skit sâmie bêsti.

Met dezelfde bewondering kijk ik ook naar jongeren in het Vlaanderen van vandaag. Naar jongeren die Tamazight in rapteksten verwerken en Darija en Nederlands moeiteloos vermengen. Naar Turkse of Surinaamse woorden die vanzelfsprekend door schoolgangen rollen. Het is geen verwarring, geen tekort. Het is creatie. Het is precies wat Kaaps altijd heeft gedaan: weigeren kleiner te spreken dan je bent, plek maken voor al je talen en identiteiten.

Wat ik daarin herken, is verzet. Niet luid. Niet gewelddadig. Maar poëtisch en hardnekkig.

En zo begon ik te begrijpen dat ik mijn kinderen misschien geen vloeiend Kaaps kan doorgeven. Daarvoor is de koloniale breuk te oud, het verlies te gelaagd. Maar ik kan hen wél iets anders meegeven: het besef dat geen enkele taal minderwaardig is omdat iemand dat ooit heeft beslist. Dat Kaaps geen taal van tekort is, maar van creatie, ritme, humor en overleving. Een taal met een verleden én een toekomst.

Misschien begint doorgeven niet bij woorden of grammatica, maar bij bestaansrecht. Bij het recht om in al je talen te bestaan.

Dat is, voor mij, Kaapse hoop: niet het perfect gesproken Kaaps, maar het besef dat onze stem nooit kleiner hoeft te zijn dan onze waarheid.

• Kaaps
• Taalvariatie
• Zuid-Afrika