geschiedenis recensie

In de zestiende eeuw moest ook de beul uit zijn doppen kijken

Publieke executies hadden in de Lage Landen niet alleen een afschrikeffect: het publiek speelde een actieve rol bij het geweld. In Kronieken van de dood bekijkt historica Isabel Casteels het lugubere fenomeen door de ogen van het volk.

In december 1567 woonde de Gentenaar Marcus van Vaernewijck de publieke executie bij van drie beeldenstormers. Ook zijn vriend Gillis de Buck was aanwezig. In zijn kroniek noteerde Van Vaernewijck dat De Buck de veroordeelden uitlachte terwijl ze het uitschreeuwden van de pijn – gedrag dat Van Vaernewijck als diep ongepast bestempelde. De executie liep uit de hand: er ontstond een conflict tussen soldaten en toeschouwers en in het tumult kwam De Buck om het leven. Van Vaernewijck schreef dat zijn vriend dat door zijn wangedrag over zichzelf had afgeroepen: de ketters hadden hun straf verdiend, maar het was de plicht van een goede katholiek om “groote compassie” te tonen.

Het voorval uit 1567 is een van de voorbeelden waarmee historica Isabel Casteels haar rijke en gelaagde Kronieken van de dood tastbaar maakt. Het publieksboek over publieke executies komt voort uit haar doctoraatsonderzoek, waarvoor ze zo’n duizenddriehonderd terechtstellingen onderzocht die in de zestiende-eeuwse Nederlanden werden uitgevoerd.

Opvallend is dat Casteels niet werkte met juridische of administratieve bronnen, maar met kronieken: notulen van veelal gegoede burgers over geboortes, fluctuaties in graanprijzen, uitzonderlijke weersomstandigheden of zelfs de vondst van een aangespoelde walvis – en over vonnissen. Het zijn subjectieve bronnen, en precies daardoor zijn ze dankbaar materiaal voor historici die de gevoelswereld en dagelijkse beleving van vroegmoderne mensen willen begrijpen. Juist via die persoonlijke blik kon Casteels reconstrueren hoe gewone mensen een executie beleefden, interpreteerden en beoordeelden.

Dat perspectief levert een nieuw inzicht op: de klassieke visie dat publieke executies in de zestiende eeuw dienden als afschrikmiddel, vormt maar een deel van het verhaal. Natuurlijk speelde die factor mee: executies waren niet alleen een middel om gevaarlijke individuen uit de samenleving te verwijderen, maar ook een expliciet machtsinstrument. De overheid moest zichtbaar tonen dat zij in staat was om recht te spreken én recht te handhaven.

Maar die verklaring zegt nog niet waarom mensen vrijwillig en in groten getale kwamen kijken. En ook het wijdverspreide idee dat executies simpel volksvermaak waren, zoals we dat uit populaire films en series kennen, doet de historische realiteit volgens Casteels onvoldoende recht aan.

De toeschouwers waren geen passieve consumenten van geweld: ze namen actief deel aan het ritueel. Het publiek lette nauwkeurig op, beoordeelde de beul op zijn vakmanschap en vond het belangrijk dat de veroordeelde volgens de juiste christelijke richtlijnen stierf. Casteels koppelt dat aan de zintuiglijke religiositeit van die periode, waarin waarnemingen rechtstreeks op de ziel inwerkten. Toeschouwers probeerden niet alleen mee te leven met de pijn van de veroordeelde, maar die ook fysiek aan te voelen, zoals het lijden van Christus. Vandaar de uitgesproken reactie van Van Vaernewijck op zijn vriend De Buck.

Het publiek had ook een zekere machtspositie bij een executie. Casteels beschrijft hoe kinderen een Antwerpse beul in 1507 dood kogelden met stenen na een mislukte terechtstelling. Soms kon een veroordeelde zelfs van het schavot worden gered. Dat was mogelijk wanneer een vrouw bereid was met hem te trouwen, een oud gewoonterecht dat in de loop van de zestiende eeuw steeds meer vragen opriep, omdat vrouwen dat recht soms bewust gebruikten als strategie om veroordeelden te redden.

Ook de passages over die beulen spreken tot de verbeelding. Waar Janna Coomans in haar recente boek Dievenland al had blootgelegd hoe beulen in de vijftiende en zestiende eeuw nauwe banden met de criminele onderwereld onderhielden, toont Casteels dat het ambt langzaam maar zeker professionaliseerde. In de loop van de zestiende eeuw werden de beulen beter vergoed, waardoor ze hun “nevenactiviteiten” – sommigen waren hondenvanger of moesten de overlast in de prostitutiebuurten tegengaan – links konden laten liggen. Vanaf de zeventiende eeuw ontstonden zelfs echte beulenfamilies, waarin ze het vak doorgaven van generatie op generatie. Opvallend is dat ook de vrouwen daarin een actieve rol konden spelen: Casteels beschrijft hoe sommige beulsvrouwen mee executies uitvoerden of aanwezig waren bij tortuur, de zogenaamde “scherpe examens”.

Te veel vernedering

Casteels zoomt ook in op de terdoodveroordeelden, die in de vroegmoderne tijd “patiënten” werden genoemd – in de betekenis van “lijder”. Zij konden “goed” of “slecht” zijn, afhankelijk van hun houding en gedrag op het schavot. De manier waarop iemand zijn dood tegemoet trad, was van groot belang voor het publiek. Dat paste binnen de katholieke traditie van de ars moriendi: de kunst van goed sterven. Een patiënt die berouw toonde, die zijn zonden opbiechtte, die het kruisbeeld kuste en zich verzoende met zijn lot, droeg bij aan een “geslaagde” executie.

Dat stond tegenover de patiënten die zich verzetten of weigerden te biechten. Net die katholieke ars moriendi kwam in de zestiende eeuw onder druk te staan. Casteels spreekt zelfs van een “executiecrisis”. Nooit werden meer mensen geëxecuteerd dan tijdens de godsdienstconflicten van die eeuw, maar vaak hadden die executies een averechts effect. Protestantse martelaren weigerden te biechten of te sterven volgens katholieke rituelen, die zij als bijgeloof beschouwden.

Wat er na de dood met een veroordeelde gebeurde, maakte integraal deel uit van de straf. Lichamen – kroniekschrijvers spraken neerbuigend over “vogelspijs” – werden na de executie tentoongesteld, soms aan stadspoorten, maar meestal op een galgenveld buiten de stad, op een goed zichtbare plek bij toegangswegen. Voor de autoriteiten was de bedoeling duidelijk: afschrikken. Het tentoonstellen van het lichaam was dan een extra vernedering.

Het galgenveld had ook een praktische functie – lichamen verspreidden een stank en ziektes die je uit de stad wilde weren – én een dubbele symbolische lading: de dode werd uit zowel de stedelijke als de christelijke gemeenschap geplaatst. Vanuit het geloof in het Laatste Oordeel was begraven in gewijde grond cruciaal. Daarom belandden ook mensen die zelfmoord pleegden op het galgenveld, en in de zestiende eeuw steeds vaker ook geloofsafvalligen die een natuurlijke dood stierven. Het toont volgens Casteels allemaal hoe straf, ordehandhaving en religie nauw verweven waren. Sommige katholieke kroniekschrijvers, zoals Van Vaernewijck, vonden die vernedering te ver gaan.

In de middeleeuwen gold het nog als een verzwarende straf wanneer het lichaam werd tentoongesteld, maar vanaf het einde van de zestiende eeuw werd het de norm. Ook publieke ontledingen in anatomische theaters werden toen standaard. De galgenvelden zouden pas in 1795 verdwijnen; openbare ontledingen hielden nog tot in de negentiende eeuw stand. Het toont hoe “middeleeuwse toestanden” geenszins louter een fenomeen van de middeleeuwen zijn.

Isabel Casteels, De kronieken van de dood. Opstand en executies in de Nederlanden, Lannoo, Tielt, 2025, 256 p.

• Isabel Casteels