geschiedenis

In de middeleeuwen had Brugge faam tot in Afrika en Azië

De tentoonstelling Breedbeeld in Brusk toont hoe het middeleeuwse Brugge een wereldwijd knooppunt was van handel, religie en cultuur. Historicus Peter Frankopan, hoofdcurator van de expo, beschrijft een stad die eeuwenlang haar gelijke niet kende.

Het was niet de grootste stad van Europa of de hoofdstad van een rijk, en van een keizerlijk hof was evenmin sprake. Toch was Brugge, van medio de negende eeuw tot het midden van de zestiende eeuw, een van de bijzonderste steden ter wereld. Er waren maar weinig plekken die zo nauw verweven waren met de rest van de wereld, of die invloeden van ver daarbuiten zo goed wisten op te nemen, te hervormen en uit te dragen. Brugge was – en blijft – een parel van een stad.

De stad ontleende haar betekenis en belang aan haar positie binnen een reeks netwerken: van zeeën en rivieren, krediet en handelswaren, relieken en ideeën, en van verbindingen die de circulatie van goederen en de verplaatsing van mensen mogelijk maakten voor handel, bedevaarten, diplomatie en nieuwsgierigheid.

In onze nieuwe tentoonstelling Breedbeeld. Verweven werelden van Brugge onderzoeken we de rijke geschiedenis van de stad en plaatsen we die in de context van verbindingen met andere steden, regio’s en zelfs continenten. We vertellen het verhaal van Brugge en haar omgeving aan de hand van vijf werelden. Zo laten we zien hoe belangrijk het is om voorbij de stadsmuren te kijken en te zien hoe de Noordzee en de Britse Eilanden, de Middellandse Zee, het Nabije Oosten en Afrika, en vanaf het einde van de vijftiende eeuw ook de Atlantische Ocean, hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van Brugge.

Bakermat

Brugge ligt vandaag landinwaarts, maar in de vroege middeleeuwen was de toegang tot de zee belangrijk voor haar opkomst. In de zevende en achtste eeuw was de Noordzee al druk bevaren. Dat schiep mogelijkheden voor stedelijke centra, marktplaatsen en nieuwe havens. Maritieme routes verbonden de kusten van het huidige Engeland, Noord-Frankrijk, de Lage Landen, Duitsland en Scandinavië met elkaar, en Brugge vormde daarin een knooppunt.

Textiel, wijn, zout, slaven en grondstoffen werden over en weer over zee vervoerd. In Engeland diepten archeologen opvallend veel vroegmiddeleeuwse zilvermunten uit de Lage Landen op: een duidelijk bewijs van de handelsactiviteit. Dat die verbindingen zo levendig waren, blijkt ook uit de verspreiding van het christendom: via Brugge vertrokken naast kooplieden ook missionarissen en evangelisten naar Scandinavië en het Oostzeegebied.

Brugge was ook een toevluchtsoord voor hooggeplaatsten in ballingschap. Toen koning Harold in 1066 bij de Slag bij Hastings werd verslagen, zochten zijn moeder Gytha en zijn zus Gunhilde daar hun toevlucht – Gunhilde werd later zelfs begraven binnen de muren van de Sint-Donaaskerk. De bijzondere loden plaat die haar leven beschrijft, behoort tot de schatten van de tentoonstelling Breedbeeld, net als de mantel van de heilige Sint-Brigida, die Gunhilde zou hebben meegenomen. Sint-Brigida werd geassocieerd met schapen en wol – erg belangrijk voor de Vlaamse economie.

De internationale allure van de stad werd verder versterkt door huwelijken binnen de elite. Willem de Veroveraar, die zegevierde bij Hastings, trouwde met Mathilde van Vlaanderen, die in 1068 in Westminster Abbey tot koningin van Engeland werd gekroond. Mathildes nicht, Adela van Vlaanderen, werd koningin van Denemarken door haar huwelijk met koning Knoet IV en werd na zijn dood hertogin van Apulië en Calabrië in Zuid-Italië door haar huwelijk met Rogier Borsa.

Geleidelijk aan kreeg Brugge ook aandacht buiten Noordwest-Europa. In de jaren 1150 was de cartograaf Muhammad al-Idrisi werkzaam aan het hof van de Normandische koning Rogier II op Sicilië. Zijn wereldkaart is een hoogtepunt in onze tentoonstelling, omdat ze weergeeft hoe belangrijk perspectief is bij het begrijpen van zowel geografie als geschiedenis. Voor al-Idrisi was Brugge een stad waarvan de naam en reputatie al ruim bekend waren – ook in Afrika en Azië.

Brugge groeide, en er moest worden geïnvesteerd in wegen, watervoorzieningen en rioleringssystemen. Er kwamen openbare gebouwen, ziekenhuizen, kerken, woningen en rechtbanken, met schepenen die gespecialiseerd waren in handelsrecht en geschillen snel oplosten, met aandacht voor de inhoud en niet de status van de partijen. En de stad stond open voor ideeën: van Italiaanse stadstaten nam ze innovaties over als wisselbrieven en kredietmechanismen. Doordat betalingen via grootboeken werden afgehandeld in plaats van met munten, daalden de risico’s van langeafstandshandel en nam de handel sterk in volume toe.

Het succes trok veel mensen aan uit de regio en daarbuiten. Tegen 1300 woonden zo’n vijftigduizend mensen in Brugge, een uitzonderlijke bevolkingsconcentratie voor die tijd. De voedselvoorziening van een stad van die omvang vereiste zorgvuldige planning en coördinatie: het land- en waterbeheer werd op punt gesteld, er kwam een gestage aanvoer van graan en andere basisproducten, er werden productie- en uitwisselingssystemen opgezet die de bevolking moesten ondersteunen. Als Europa meerdere bakermatten van het middeleeuwse kapitalisme kent, was Brugge er zeker één van.

Heilige Stad aan de Noordzee

Verder in de tentoonstelling bekijken we de rol van het christendom en de banden met Constantinopel en Jeruzalem. Aanvankelijk gingen Bruggelingen niet ver van huis, omdat lange reizen duur, tijdrovend en gevaarlijk waren. Dus ontstonden lokale bedevaartplaatsen, waar gelovigen heiligdommen konden bezoeken met de relieken van vrome mannen en vrouwen die als voorbeeld dienden. Een van die figuren was Sint-Donaas, van wie graaf Boudewijn I in het midden van de negende eeuw relieken bracht vanuit Reims. De Donaas-verering werd een belangrijk onderdeel van processies, feestdagen en de burgerlijke identiteit.

Later werden de ambities groter en verbreedde de blik op de wereld. Rond het jaar 1000 kregen plaatsen in het Heilige Land, zoals Bethlehem, Nazareth en vooral Jeruzalem, een steeds grotere betekenis in Vlaanderen, met name voor de rijken en de machtigen. Aan het einde van de elfde eeuw reisde graaf Robrecht van Vlaanderen naar Jeruzalem: hij wilde met eigen ogen aanschouwen waar Jezus Christus had geleefd, was gekruisigd en uit de dood was opgestaan. Op de terugweg ontmoette hij keizer Alexios I Komnenos, de leider van het Oost-Romeinse Rijk (dat nu vaak het Byzantijnse Rijk wordt genoemd). Die ontmoeting was het begin van een langdurige relatie van Roberts familie met Constantinopel, de keizerlijke hoofdstad, die destijds veruit de grootste en indrukwekkendste stad van Europa was.

Een paar jaar na die ontmoeting stuurden de graven van Vlaanderen militaire ondersteuning naar het oosten om de dreiging van de Seltsjoekse plunderaars terug te dringen. Een van de pronkstukken van de tentoonstelling is een manuscript waarop keizer Alexios samen met de kerkvaders is afgebeeld als verdediger van het christendom. Het is een van slechts twee bewaarde afbeeldingen van de keizer, dat we in bruikleen kregen van de Vaticaanse bibliotheek.

In de daaropvolgende decennia haalden Vlaanderen en Constantinopel de banden aan. Aan het einde van de jaren 1090 speelden Vlaamse ridders onder leiding van Robrecht II van Vlaanderen een belangrijke rol in de Eerste Kruistocht, die via Klein-Azië naar de Heilige Stad trok en de stad in de zomer van 1099 innam. Maar meer dan honderd jaar later trok alweer een Vlaamse graaf, Boudewijn IX, naar het oosten om de positie van de christenen daar te versterken. Door geldgebrek stopte het leger onderweg in Constantinopel. Gedreven door wantrouwen, hebzucht en valse beloften beklommen de ridders in 1204 de stadsmuren en plunderden de stad. Ze brachten veel schatten over naar West-Europa, zoals doornen die deel zouden hebben uitgemaakt van de Doornenkroon, die in Namen werd bewaard.

De ridders moesten beslissen wat ze met Constantinopel zouden aanvangen – destijds de grootste christelijke stad ter wereld. Graaf Boudewijn IX werd tot keizer verkozen. Enkele jaren later werd hij opgevolgd door zijn broer Hendrik; Boudewijns dochters Johanna en Margaretha waren trots op hun afkomst, in hun handtekeningen op officiële documenten benadrukten ze vaak hun afkomst uit Constantinopel.

Ook in Brugge was de link met het oosten zichtbaar: halverwege de twaalfde eeuw gaf graaf Diederik van Vlaanderen opdracht tot de bouw van wat later de Basiliek van het Heilige Bloed werd, de plek waar het bloed van Jezus Christus werd bewaard, dat vermoedelijk pas na 1204 in de stad terechtkwam. Toch bleven de contacten met Jeruzalem honderden jaren bestaan. Zo keerde Anselm Adornes, een succesvolle koopman van Genuese afkomst die tot de adelstand was verheven, in de vijftiende eeuw terug van een pelgrimstocht naar Jeruzalem en liet hij zijn familiekapel verbouwen naar het voorbeeld van het Heilig Graf. Met zijn achthoekige toren en calvariereliëf bracht de Jeruzalemkapel het Heilige Land naar Brugge.

Mede daarom wilden we het beroemde schilderij Taferelen uit de passie van Christus van Hans Memling, een van de beroemdste zonen van Brugge, graag tonen in Breedbeeld. Het schilderij, dat normaal wordt bewaard in de Galleria Sabauda in Turijn, toont Jeruzalem op een manier die herkenbaar en vertrouwd moet hebben aangevoeld voor de Bruggelingen: het moest laten zien dat de Heilige Stad leek op hun eigen stad, hoe ver weg die ook lag.

Tijdgenoten en rivalen

Een ander deel van de tentoonstelling focust op de verbindingen met de Middellandse Zee en daarbuiten, en hoe kennis en technologie van ver werden overgebracht. Zo tonen we het oudste tandwielmechanisme ter wereld uit Oxford (waar het wordt bewaard en zelden wordt uitgeleend door het History of Science Museum) om te laten zien hoe ideeën over wiskunde, berekening en nauwkeurigheid uit de Arabische wereld naar Europa kwamen. We tonen het Portret van Margareta van Eyck, geschilderd door Margareta’s echtgenoot Jan – nog zo’n illustere Bruggeling – en nodigen bezoekers uit om na te denken over hoe geometrie kunstenaars hielp bij hun werk.

Geschiedenis kan praktische en logistieke zaken in een nieuw licht stellen. In dit deel van de expo zijn stenen te zien die als ballast dienden voor schepen die naar Brugge kwamen en hen op zee stabiel hielden. We tonen documenten die weergeven hoe Italiaanse kooplieden prijzen en winsten berekenden voor goederen die naar Brugge werden verscheept, die nog maar eens aantonen hoe belangrijk nauwkeurige administratie en marktinzicht waren. Bezoekers kunnen ook een prachtige beurs bewonderen met vakjes voor verschillende munteenheden.

We vonden het ook belangrijk om Brugge te laten zien in relatie tot de rest van de wereld. Onze wetenschappelijke commissie, bestaande uit Jan Dumolyn, Axel Langer, Jo van Steenbergen en Wim Declerq, focuste onder meer op het idee van de ideale leider. In de middeleeuwen werd niemand zo bewonderd als Alexander de Grote: een klinkende naam in Europa, maar minder bekend is dat hij ook in grote delen van Azië een belangrijke rol speelde. Daarom laten we zien hoe zijn prestaties daar werden gevierd en nagevolgd.

We hebben lang nagedacht over hoe we het beroemde portret van Filips de Goede – het boegbeeld van Brugge – het best konden tonen. In de tentoonstelling hangt hij naast Giovanni Bellini’s even bekende portretstudie van Mehmet de Veroveraar, de grote Turkse heerser wiens inname van Constantinopel in 1453 een belangrijk moment in de wereldgeschiedenis vormde. De twee mannen waren tijdgenoten en rivalen, maar hadden ook veel met elkaar gemeen. Wij brengen hen hier voor het eerst samen.

We sluiten af met de opkomst van de Atlantische wereld in de vijftiende eeuw. Vlaamse planters en investeerders speelden een belangrijke rol bij het opzetten van plantagecomplexen op eilanden in de Atlantische Oceaan in de decennia vóór Columbus de oceaan overstak. Suiker was het belangrijkste exportproduct: in Europa was er veel vraag naar. Die Vlaamse rol was zo belangrijk dat de Azoren een tijdlang bekendstonden als de “Vlaamse eyelandes”, de Vlaamse eilanden.

Werelderfgoed

Breedbeeld eindigt halverwege de zestiende eeuw. In die periode begon in Noord- en Zuid-Amerika een nieuwe wereld vorm te krijgen. De belangrijkste begunstigden waren de Spanjaarden en Portugezen, die ooit aan de westelijke rand van de handelsnetwerken opereerden maar zich nu in een uitstekende positie bevonden: ze profiteerden van de grondstoffen die gewonnen werden in wat bekend kwam te staan als de “Nieuwe Wereld”.

Het was een kansrijke tijd, maar niet voor iedereen. Antwerpen en Amsterdam wilden Brugge bijbenen, en probeerden kunstenaars, kooplieden en anderen aan te trekken. En Brugge zelf had te kampen met een dichtslibbende haven, waardoor de toegang tot de zee steeds moeilijker werd. De haven openhouden vroeg zoveel geld en arbeid dat het bij voorbaat een verloren zaak leek. Brugge kon niet mee profiteren van de vroegmoderne wereld, maar onttrok zich daardoor ook aan de uitbuiting en slavernij die elders welig tierde.

Vandaag beschouwen we Brugge als een wereldstad, die bezoekers wereldwijd ontvangt en waarvan het historische centrum op de Unesco Werelderfgoedlijst staat. Maar die status van wereldstad is niet nieuw: Brugge was van bij het begin een stad van de wereld: een plaats waar reizigers uit verre regio’s elkaar ontmoetten, waar objecten verhalen uit talloze landen meedroegen, en waar het lokale leven werd beïnvloed door wereldwijde ontwikkelingen.

De expo Breedbeeld toont de werelden van Brugge in al hun rijkdom en complexiteit. Ze nodigt bezoekers uit om Brugge opnieuw te ontdekken: niet als een stad die gestold is in een verdwenen tijd, maar als een parel die haar glans dankt aan eeuwen van verbinding, uitwisseling en verbeelding.

Breedbeeld. Verweven werelden van Brugge is nog tot en met 6 september te zien in kunsthal Brusk. De gelijknamige catalogus, onder redactie van Peter Frankopan en Jan Dumolyn, is nu verkrijgbaar bij Hannibal.

• Brugge