literatuur

‘Ik zou het beest in me zo graag willen loslaten’ – Isabella de Moerloose hertaald door Lize Spit

Voor Historische Klassiekers, de Fixdit-podcast over vroegmoderne vrouwelijke schrijvers, hertaalde Lize Spit de zeventiende-eeuwse Isabella de Moerloose. Hier lees je een fragment waarin ze haar reputatie tracht te herstellen, met toelichting door Fleur Speet.

Ik heb een heel mooie jongeman leren kennen, die me zijn hulp heeft aangeboden bij het publiceren van mijn boek. Wat een opluchting om de eenzaamheid die ik bij het schrijven voel, eindelijk met iemand te kunnen delen! Ik ben meteen op zijn voorstel ingegaan.

Omdat ik al zo lang niets meer van de jongeman had gehoord, ben ik hem stoutweg brieven beginnen sturen… Tot mijn eigen grote verbazing slokt het schrijven van de brieven me nu helemaal op, ik ben mijn boek helemaal uit het oog verloren, mijn gedachten wil ik alleen maar aan de jongeman richten. En hoe meer ik aan hem neerpen, hoe meer gedachten er blijven komen!

Helaas blijven mijn brieven aan de mooie jongeman voorlopig nog onbeantwoord. (…)

Ik heb de mooie jongeman gesmeekt of hij terug wil komen, hij moet vroedkundige komen spelen, me verlossen van mijn gedachten, hij is de enige die me kan helpen mijn creatieve ei te leggen. Ik heb hem geschreven dat ik met hem moet praten, of dat mijn hele lijf anders zal barsten. En dat hij de enige is aan wie ik mijn binnenste toevertrouw. Er is geen andere reden waarom God ons bij elkaar heeft gebracht dan deze. De jongeman heeft me geantwoord, hij komt zo snel mogelijk mijn kant op!

Sindsdien tracht ik mijn boek af te werken, dan kan ik het aan hem meegeven om het te laten drukken, maar ik blijf er steeds nieuwe tekst aan toevoegen, het einde lijkt nog lang niet in zicht. Ik twijfel aan de helderheid van mijn stijl, of het geheel wel te begrijpen zal zijn, maar ik zie ook niet wat ik kan schrappen, de noodzakelijkheid om alles vast te leggen is te groot.

De jongeman is eindelijk aangekomen! Ik wil zijn voeten kussen en de straatstenen waarover hij wandelt verwarmen, zo gelukkig ben ik hem terug te zien! Ik denk niet terug aan het verdriet dat hij me eerder gedaan heeft, ik denk alleen maar aan al het moois wat voor ons nog in het verschiet ligt.

Hij zei dat hij een ontzettende drang had gevoeld naar me toe te komen, en dat als het van hem afhing, onze geestelijke klik bij het weerzien op een lichamelijke klik, op iets dierlijks, zou zijn uitgedraaid. Gelukkig heeft mijn begeerte mijn verstand niet vertroebeld. Sowieso zou een fysieke samensmelting niet mogelijk zijn geweest, het zou slecht zijn geweest, het zou me mijn leven of verstand hebben gekost.

Het samensmelten, ik zou het wel willen, maar ik kan het niet, gezien mijn hernieuwde voornemens om te leven volgens wat het geloof voorschrijft. Ik zou het beest in me zo graag willen loslaten, maar ik moet mezelf alvast wapenen tegen het oordeel van vriend en vijand, die me een hoer zullen noemen. Daarom schrijf ik dit neer, niet om te tonen hoe je een hoer wordt, maar juist om mezelf van alle beschuldigingen en geroddel vrij te spreken, om me tegen alle kwatongen te verdedigen.

Ingehouden begeerte

Uit het derde deel van het Vredes tractaet. Gegeven van den hemel door vrouwenzaet (1695) van de in Gent geboren Isabella de Moerloose (1660-1712) komt een vrouw naar voren die haar beschadigde reputatie wil herstellen. In de andere delen van het bijna zevenhonderd bladzijden tellende boek houdt zij vooral religieuze redevoeringen en verdedigingen. Dit deel bestaat uit haar meest persoonlijke belevenissen en anekdotes. De Moerloose accentueert uiterst gedetailleerd het conflict tussen lichamelijk verlangen en sociale norm. Dat doet ze heel openhartig met dialogen en in een soort stream of consciousness-stijl, met weinig structuur en interpunctie.

In de hertaling van Lize Spit blijft die stijl deels bestaan. Enerzijds blijft Spit trouw aan de chaotische, associatieve manier van denken van De Moerloose en anderzijds trekt ze de tekst samen, voorziet die van interpunctie en herschikt die, zodat het verhaal aan duidelijkheid en overtuigingskracht wint. De intensiteit van De Moerlooses verlangens en de psychologische manipulaties door mannen worden des te duidelijker door met het hedendaags Nederlands dicht bij de archaïsche betekenis van de tekst te blijven: “Ik heb de mooie jongeman gesmeekt of hij terug wil komen, hij moet vroedkundige komen spelen, me verlossen van mijn gedachten.”

De oorspronkelijke humor, de kracht en het zelfbewustzijn van De Moerloose behoudt Spit allemaal. De gevangenschap van De Moerloose, door de morele restricties van haar tijd en geloof, maakt Spit met de hertaling goed invoelbaar. Het is ingehouden begeerte: “Het samensmelten, ik zou het wel willen, maar ik kan het niet.” Van vrouwen werd indertijd gedacht dat zij altijd zin hadden in seks; ze konden er mannen mee overrompelen. Hier laat De Moerloose zien hoe groot haar zelfbeheersing is en hoeveel moeite dat haar kost (“het beest in me”). De hertaling leest als een nieuw verhaal, alsof een oude gevel is schoongespoten. En alsof wij nu de lezers van toen zijn. (Fleur Speet)

• Fixdit
• isabella de moerloose
• Lize Spit
• vroegmoderne vrouwelijke schrijvers