literatuur edito

Met ons nummer over verzwegen vrouwelijke schrijvers willen we i>

In het nieuwste nummer van de lage landen richten we ons op stemmen die vandaag niet meer gehoord worden: vrouwelijke auteurs uit de vroegmoderne periode. Niet om het verleden modieus te herschrijven, maar om het beter te begrijpen door ook de lacunes zichtbaar te maken. 

Quizvraag: welke Nederlandse dichter en toneelschrijver, bekend als de “vrouwelijke Vondel”, was in haar tijd populairder dan de beroemde zeventiende-eeuwse treurspelmeester, maar kreeg geen standbeeld, park of prijs naar haar vernoemd? Wie spontaan aan Lucretia Wilhelmina van Merken denkt, hoort tot een minderheid. Ondanks hernieuwde aandacht bij academici en publiek, heeft Van Merken vandaag niet de status van nationale beroemdheid. Haar literaire ster is weggedeemsterd, en ze is daarin als vrouw geen uitzondering.

Wie onze literatuurgeschiedenis bestudeert, krijgt een fragmentarisch beeld: alsof de letteren een exclusief mannelijk domein waren. Van vrouwelijke schrijvers is amper sprake in naslagwerken. Hun namen worden wel vermeld, maar vaak terloops, en over hun oeuvre nauwelijks een woord. Hoe verder je terugbladert in de tijd – naar de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw – hoe minder zichtbaar ze zijn.

Dat beeld strookt niet met de werkelijkheid. In de vroegmoderne periode waren er heel wat vrouwelijke auteurs. Ze werden gelezen, geprezen en soms zelfs benijd. Vrouwen schreven mee aan de literaire, politieke en intellectuele geschiedenis van de Lage Landen, maar ze verdwenen langzaam uit beeld. Hun werk werd genegeerd, herschreven of herleid tot een voetnoot.

Dat we de vrouwelijke stem uit het verleden nauwelijks horen, komt niet door de kwaliteit van hun geschriften, maar door de bril waarmee eeuwenlang naar literatuur werd gekeken. De norm werd bepaald aan de hand van mannelijke thema’s, stijlen en structuren. Mannelijke genieën die in afzondering een boek schreven, vormden het ideaalbeeld. Wie samenwerkte, vertaalde of in handschriften, brieven en andere vormen dan het gedrukte boek publiceerde, werd vaak over het hoofd gezien – en juist daarin waren veel vroegmoderne vrouwen actief.

Deels om die reden, maar ook door de overlevering en een veranderde moraal, ontstonden er blinde vlekken in onze literatuurgeschiedenis, met gevolgen die tot vandaag doorwerken in het onderwijs. Historische vrouwelijke auteurs komen nog altijd zelden aan bod in handboeken en lesmethodes. Een gemiste kans, want zonder vrouwelijke rolmodellen blijven jongeren het verleden vanuit een eenzijdig, mannelijk perspectief bekijken.

In dit nummer brengen we enkele van die vroegmoderne schrijfsters voor het voetlicht en geven we ze de eervolle plek terug die ze zijn kwijtgeraakt. Daarmee helpen we blinde vlekken inkleuren om een vollediger beeld te krijgen van ons verleden en om de literaire canon bij te sturen. Dat doen we vanuit de overtuiging dat die canon geen neutraal en statisch gegeven is, maar het resultaat van historische keuzes, machtsverhoudingen en esthetische normen die aan verandering onderhevig zijn. Het is tegelijk erkennen dat de literatuur altijd meervoudig en meerstemmig is geweest.

Bij het samenstellen van het themadossier lieten we ons leiden door enkele vragen: wat gebeurt er als we het verleden opnieuw lezen met een bredere blik? Wie komt dan weer in beeld? Wat als we de literaire meetlat van vroeger tegen het licht houden om te begrijpen waarom sommige auteurs eeuwenlang bekend bleven, terwijl anderen uit ons collectieve geheugen verdwenen?

De antwoorden laten een veelzijdig literair landschap zien. Vrouwen stonden niet aan de zijlijn, zo lezen we, maar namen volop deel aan het literaire leven door te vertalen, te hertalen, te redigeren en te publiceren. Zoals Anna Roemers, een zeventiende-eeuwse literaire superster die door haar mannelijke collega’s op handen werd gedragen.

Ze mengden zich ook in maatschappelijke debatten. Aagje Deken, Betje Wolff, Belle van Zuylen, Elisabeth Maria Post en Petronella Moens schreven in de revolutionaire achttiende eeuw over liefde, emancipatie en vriendschap onder vrouwen als alternatief voor het huwelijk, maar evengoed over religie, oorlog en politiek. Hun pennen waren scherp en zijn vaak nog actueel. Figuren als Kaat Mossel tonen hoe vrouwenstemmen ook buiten de “hoge” literatuur meespraken in het publieke debat, terwijl anderen aan de wieg stonden van vernieuwingen in de literatuur.

We schrijven niet alleen over deze vergeten stemmen, we laten ze ook zelf aan het woord via hertalingen door hedendaagse auteurs als Simone Atangana Bekono, Lize Spit, Maud Vanhauwaert, Joke van Leeuwen en Ilja Leonard Pfeijffer. Hertalen betekent hier niet vereenvoudigen, maar nieuw leven inblazen. Zo wordt duidelijk waarom deze vroegmoderne teksten het verdienen opnieuw gelezen te worden.

Het idee voor dit dossier kwam van Fleur Speet van Fixdit, het Vlaams-Nederlandse schrijverscollectief dat met de podcastreeks Historische Klassiekers werk van historische vrouwelijke auteurs laat herontdekken. Met allerlei acties pleit het collectief voor een herijking van de literatuurgeschiedenis, waarin vrouwelijke schrijvers niet langer als uitzondering op de mannelijke regel worden gepresenteerd, maar als volwaardige participanten in een gedeelde traditie. Kortom, voor meer diversiteit en gendergelijkheid in de letteren.

Zo kunnen we Lucretia van Merken straks eren onder haar eigen naam, in plaats van haar te reduceren tot de “vrouwelijke Vondel”.

We praten over vroegmoderne vrouwelijke schrijvers op zaterdag 7 maart tijdens FAAR, het non-fictieboekenfestival in Oostende. Heleen Debruyne gaat er in gesprek met Joke van Leeuwen, Gaea Schoeters en Zindzi Tillot Owusu. In samenwerking met deBuren. Welkom! Info en tickets HIER. De podcastreeks Historische Klassiekers vind je op de website van Fixdit.

• canon
• Fixdit
• literaire canon
• verzwegen stemmen
• vroegmoderne vrouwelijke schrijvers