Publicaties
To be Father Brown or not to be!
0 Reacties
© BBC
© BBC © BBC
Wankel
literatuur
kunst

To be Father Brown or not to be!

Gaston Durnez kijkt naar Father Brown en denkt terug aan schrijver Gilbert Keith Chesterton, bedenker van de eerste priester-detective uit de literaire geschiedenis.

Een schrijver wordt vaak met zijn bekendste creatie vereenzelvigd, alsof hij nooit iets anders heeft geschapen. Shakespeare roept met de stem van Hamlet to be or not to be. Thomas Mann staat in de sneeuw op de Toverberg te filosoferen met Hans Castorp. Joseph Roth dirigeert de Radetzkymars. Maigret lost alles op voor Simenon. En Felix Timmermans eet grote schotels rijstpap met Pallieter.

Die clichévorming komt hen niet altijd goed uit. Zeker als de cineasten prenten beginnen te draaien “based on the characters created by…” Mijn dierbare vriend Chesterton, zaliger, kan daarover mee praten. Sinds lang denkt men bij zijn naam allereerst en vaak uitsluitend aan Father Brown, de eerste priester-detective uit de literaire geschiedenis. Dat zullen we hem zeker niet persoonlijk kwalijk nemen. Zijn verhalen over de slimme plattelandspriester zijn kleine meesterwerken in het genre. Zij worden tegenwoordig wel op een bijzondere manier mishandeld. Handlangers van de BBC hebben Father Brown ontvoerd, hem ergens in een donkere bibliotheek opgesloten en zijn soutane en Romeinse col aan een plaatsvervanger gegeven, die niet eens een dubbelganger is.

In het Verenigd Koninkrijk loopt die fake Brown al enkele seizoenen rond in een televisiereeks. Ook in onze Lage Landen kun je hem ontmoeten. Hij is een sympathieke acteur, dat wel. Hij kent zijn beroep. Maar hij is veel te groot en te struis. Hij zou best een rol van krachtpatser kunnen spelen, in plaats van zielenherder die het in de dagelijkse strijd niet van zijn grote handen maar van zijn hersens moet hebben. (Het woord zielenherder zal men in het milieu wel niet meer kennen.) De jongste incarnatie van Father Brown is geen pientere held met een ziel zoals zijn geestelijke vader hem bedoelde. Hij is een slachtoffer van de televisionaire entertainers.

Onhandige pastoor uit de provincie

De echte Father Brown is al meer dan honderd jaar oud. Voor mij blijft hij jong. Hij begon zijn speurwerk in 1910, dat wil zeggen 23 jaar na het eerste publieke optreden van Sherlock Holmes, de aartsvader van de literaire detectives, wiens overrompelende succes heel wat navolgers heeft gekweekt. Father Brown evenwel was geen imitatie. Hij leek helemaal niet op de speurder uit Baker Street. Tegenover het kruiswoordraadselverstand van de pedante Londenaar, die de misdaad onder een vergrootglas bestudeerde, stelde Chesterton de intuïtie en het gezond verstand van de onhandige pastoor uit de provincie.

Chesterton, op de eerste plaats een essayist en een polemist, maar ook auteur van enkele buitengewone speelse en nonsensicale romans, was een groot liefhebber en verdediger van het speurdersverhaal. De short story achtte hij daarvoor de ideale vorm, omdat hij verplichtte tot kernachtig en klaar schrijven. Je kon er bovendien via de populaire tijdschriften een groot publiek mee bereiken. Dat was belangrijk voor Chesterton. Hij wilde een boodschap doorgeven aan zo veel mogelijk mensen. De opbrengst hielp hem andere plannen te realiseren, onder meer een eigen polemisch tijdschrift met een sociaal en politiek oogmerk, waarin hij een eigen visie op de christendemocratie verdedigde: G.K.’s Weekly.

Tussen 1910 en 1936 liet hij een vijftigtal Brownverhalen verschijnen. Zij werden op geregelde tijdstippen gebundeld en hadden wereldwijd succes. In het Nederlands werden zij bijeengebracht in de tweedelige Avonturen van Father Brown, onder leiding van Godfried Bomans vertaald en in 1951 uitgegeven door een Antwerpse vestiging van de Britse uitgeverij Sheed and Ward. Met wat geluk vindt u ze nog ergens in de wingewesten van internet. De verhalen zijn nadien op grote schaal verspreid in de legendarische Prisma Pockets, die eveneens een zalig antiquarisch naleven mochten kennen. Ook zijn andere geschriften genoten in die periode in de Lage Landen veel bijval.

Fan Franciscus

In de jaren zeventig viel die bijval stil. Het waren de jaren waarin de katholieke uitgeverijen en kranten kopje-onder gingen in de tsunami van de secularisering. Opmerkelijk is nu dat de wetenschappelijke maar ook andere interesse voor Chesterton de jongste jaren een bepaalde opbloei kent, met studiegenootschappen en publicaties in de VS (waar zijn Collected Works verschijnen), in Engeland en ook op kleinere schaal in Frankrijk, maar niet in de Lage Landen. In Engeland wordt de jongste tijd zelfs geijverd voor Chestertons zaligverklaring. En wie is er in Rome een grote fan van hem? Paus Franciscus, in zijn thuisland Argentinië sinds lang lid van een Chestertonclub.

Moge Father Brown het Vaticaan bijstaan!

Chesterton was nog niet tot het katholicisme bekeerd toen hij zich voor zijn Brownverhalen liet inspireren door een priester die hij ergens op het Engelse platteland had leren kennen en die zijn raadsman zou worden. Hij beeldde hem uit als een kleine, onopvallende figuur, die vinnig uit de hoek kon komen. Father Brown kreeg geen vaste parochie, dook nu eens hier, dan weer daar op. Nooit gebruikte hij geweld, nimmer trad hij op als verklede politieman of als wraakengel, hij was geen openbare aanklager.

Beroemd is het slot van het allereerste verhaal, The Blue Cross, waarin de kern van zijn methode wordt samengevat. In gesprek met een ontmaskerde dief, die zich als een priester had voorgedaan, laat Father Brown horen hoe goed hij op de hoogte is van bepaalde misdaadgruwelen. “Hoe weet jij dat allemaal?”, vraagt de verbaasde dief. Omdat ik bijna niets anders doe dan naar de zonden van de mensen te luisteren, antwoordt Brown.

Hij legt ook uit waarom hij zo snel door had, dat de dief geen priester was: “Je viel de rede aan, dat is slechte theologie.” Als je hem vraagt of hij soms magische krachten inroept, antwoordt hij : “Wonderen moeten natuurlijk blijven.”

Je begrijpt dat een cineast het niet altijd gemakkelijk heeft om zulke ideeën in beeld te brengen. In de loop der jaren heeft meer dan één dat geprobeerd. De moeilijkheden begonnen al bij het kiezen van de meest geschikte Fatherfiguur. Ik herinner mij zwart-witprenten met de ronde goedlachse Kenneth More, die mij te jongensachtig leek. Uit een Duitse versie zie ik weer, met meer welgevallen, de glimlach en de ogen van Heinz Rühmann. Ik heb één Father Brownfilm gezien met de superieure Alec Guinness. Sindsdien stel ik mij de speurneus altijd voor met diens aangezicht, zijn blik en zijn figuur. Guinness zal wel de best mogelijke creatieve vertolker zijn geweest. Hij leefde zich zo sterk in de rol in, dat hij nadien, naar eigen getuigenis, katholiek is geworden. Chesterton had het nog moeten weten!

Of Mark Williams, de Father in de huidige BBC-reeks, zulk “gevaar” loopt, weet ik niet. Het is niet zeer waarschijnlijk, denk ik na een drietal afleveringen te hebben gezien. De BBC heeft Brown simpel vereenvoudigd. Zij heeft hem in scenario’s gestopt die losweg “gebaseerd zijn op …”, met een verdunde zedenleer. Meer niet. De producer wilde blijkbaar een serie die op een rustige namiddag op het scherm kan worden gebracht, als er wat oudere thuisblijvers met melancholische ogen zitten te kijken naar iets wat beweegt. Hij moet gedacht hebben aan een zachte tegenhanger van de Midsomer Murders: een pittoresk dorp ergens in Midden- Engeland, in de sfeer van de jaren vijftig, met dorpsfiguren van toen, zonder de drie of vier verplichte moorden uit de avondfilms. Er gebeurt wel iets raadselachtig ergs, maar het bloed vloeit op de achtergrond en de pastoor vindt de oplossing binnen een redelijke termijn terwijl hij zijn ogen even dankbaar richt op zijn vertrouwde kerktoren. De zwaarste slag die er valt is een kwinkslag.

Gaston Durnez is de auteur van De lach van Chesterton. Portret van een geestige pennenridder in gevecht met moderne draken (Lannoo, 2006)

Aanmelden

Registreer je of meld je aan om een artikel te lezen of te kopen.

Belangrijk om weten


Bij aankoop van een abonnement geef je toestemming voor een automatische betaling. Je kunt dit op elk moment stopzetten door contact op te nemen met philippe.vanwalleghem@onserfdeel.be