Context bij cultuur in Vlaanderen en Nederland

Publicaties

Context bij cultuur in Vlaanderen en Nederland

PFAS in de Schelde: conflictstof genoeg, maar liever geen nieuwe ruzie tussen Vlaanderen en Nederland
0 Reacties
© Hilbert Simonse / Unsplash
© Hilbert Simonse / Unsplash © Hilbert Simonse / Unsplash
VL ⇄ NL
maatschappij

PFAS in de Schelde: conflictstof genoeg, maar liever geen nieuwe ruzie tussen Vlaanderen en Nederland

Een decennium terug zorgden strubbelingen rond de Hedwigepolder voor een dieptepunt in de Vlaams-Nederlandse betrekkingen. Langzaam maar zeker wisten de partijen uit het dal te klimmen en de samenwerking vlot te trekken. Maar nu dreigt de PFAS-problematiek in dezelfde regio opnieuw de sfeer te verzieken. Hoe ernstig is de crisis? Slagen Vlaanderen en Nederland erin een gezamenlijke aanpak te vinden voor de vervuiling van de Schelde met forever chemicals?

Als Vlaanderen en Nederland met rode hoofden tegenover elkaar staan, is het vaak de Schelde die de emoties heeft opgezweept. Zo zorgde de strijd rond de verdieping van de Westerschelde en de ontpoldering van de Hedwigepolder ruim een decennium geleden, in de woorden van een doorgaans toch voorzichtig formulerende diplomaat, voor een “gigantische crisis”. Afspraken daarover waren in een verdrag vastgelegd, maar tot frustratie van Vlaanderen wilde Nederland ze maar niet uitvoeren.

Het kwam allemaal goed. Dankzij een combinatie van Europese dwang en diplomatiek massagewerk ging Nederland overstag en vonden de buren elkaar weer. De jongste jaren ging het crescendo met de Vlaams-Nederlandse samenwerking. Maar nu lijkt het Scheldewater de verhoudingen opnieuw te vertroebelen. Daar zit te veel PFAS in, een familie van nauwelijks af te breken chemicaliën waarvan steeds duidelijker wordt dat ze een gevaar vormen voor mens en milieu. Het leeuwendeel van de PFAS in de Westerschelde en ook in het kanaal Gent-Terneuzen komt uit Vlaanderen. Nederland wil daarom dat Vlaanderen paal en perk stelt aan de lozingen van deze stoffen. Nederlandse media berichtten recentelijk over de frustratie en verbazing die zouden bestaan bij de noorderburen over de hoeveelheid PFAS die Vlaanderen nog steeds in de rivier laat stromen.

‘Nederland loopt achter ons aan. Wij staan veel verder’, stelt Vlaams minister Demir. Klopt dat?

De pers heeft het allemaal opgeklopt, oordeelde de Vlaamse omgevingsminister Zuhal Demir half november 2022 in het Vlaams Parlement. “Wat de Nederlandse media zeggen, staat in schril contrast met wat de Nederlandse overheidsinstellingen ons zeggen. Er is een goede samenwerking tussen Nederland en Vlaanderen”, zei ze. En daarbij wees Vlaanderen volgens haar de weg. In tegenstelling tot Nederland zou het werken aan een eenduidig normenkader. “Nederland loopt achter ons aan. Wij staan veel verder”, stelde Demir.

Heeft ze gelijk? Werken Vlaanderen en Nederland onder aanvoering van de kleinere broer eendrachtig samen om de PFAS-problematiek onder controle te krijgen? Of dreigt er toch een familieruzie in de Lage Landen?

Geen ruzie maken

“Er is een goede samenwerking tussen Nederland en Vlaanderen, ik ben het met minister Demir eens”, zegt Dick van der Velde op plechtstatige toon. De Zeeuwse gedeputeerde met milieu in zijn portefeuille ontvangt in het provinciehuis dat is gevestigd in de bijna negenhonderd jaar oude abdij van Middelburg. “We zijn samen aan het werk met het terugdringen van het lozen van PFAS in de wetenschap dat het ongezond voor ons is”, bezweert hij. “Wij zitten allemaal in de modus: we moeten dit probleem samen oplossen en ruziemaken zal ons verder van een oplossing brengen.”

Een dag voor ons gesprek zat Van der Velde nog met minister Mark Harbers en staatssecretaris Vivianne Heijnen van Waterstaat en Infrastructuur en de Nederlandse PFAS-coördinatoren om de tafel. Ze bespraken onder meer hoe ze druk kunnen uitoefenen, zodat er zo snel mogelijk een Europees verbod komt voor alle niet-essentiële toepassingen van PFAS. Nederland diende samen met Duitsland, Finland, Zweden en Noorwegen een voorstel voor een dergelijk verbod in. “Wachten tot 2025, dat gaat echt mijn ongeduld te boven. Maar ik moet ook begrip hebben voor alle procedures die daarbij horen in Europa.”

Zeeuws gedeputeerde Dick van der Velde : ‘We kunnen niet streng tegen Vlaanderen zijn, maar tegelijk vergeten ons eigen stoepje schoon te vegen’

De gedeputeerde somt op waar allemaal PFAS in zit: de pan met de antiaanbaklaag, het gele papiertje met de plakstrook, de pizzadozen en koffiebekers, de mascara en de spray voor onze schoenen. “Zo kan ik nog wel even doorgaan met noemen van producten waarvan ik me ernstig afvraag of we er PFAS voor nodig hebben en waarvan ik weet dat het consumeren ervan de basis is voor de vergiftiging van ons water.”

Met de bewindslieden besprak Van der Velde ook “hoe we met de Belgen goed kunnen blijven samenwerken bij het delen van informatie en hoe we elkaar scherp kunnen houden bij het terugdringen van vergunde lozingen”. Van der Velde: “Wij zijn wel benedenstrooms. Maar het kan niet zo zijn dat wij streng tegen Vlaanderen zijn, maar tegelijkertijd vergeten ons eigen stoepje schoon te vegen. Er ligt best een uitdaging om te kijken hoe we het zelf doen. Niet voor niets hebben wij een brief aan de Tweede Kamer geschreven waarin we zeggen dat de versnipperde en af en toe onduidelijke regelgeving in ons eigen land het voor ons soms lastig maakt de juiste stappen te zetten.”

Dat alles neemt niet weg dat een groot deel van de PFAS in de Westerschelde en het kanaal Gent-Terneuzen afkomstig is uit Vlaanderen. “Klopt”, zegt Van der Velde. “We hebben inmiddels gezien dat Vlaanderen een groot deel van de vergunningen beperkt heeft. Er is nog een deel dat overblijft. Daar hebben we van gezegd: houd ons op de hoogte en laat ons meekijken. Als we de helpende hand kunnen toesteken, dan doen we dat graag. Ik heb de stellige overtuiging dat roepen ‘Jullie zijn de schuldige en los het maar op’ alleen maar tot een conflictsituatie leidt. Als we de handen ineenslaan en vragen ‘Hoe kunnen we jullie helpen?’, draagt dat veel eerder bij aan een oplossing bij.”

Vlaanderen scherpte afgelopen najaar de lozingsnormen aan voor onder meer de beruchte chemische fabriek 3M in Zwijndrecht, waarrond in het voorjaar van 2021 een groot schandaal losbarstte toen aan het licht kwam dat de omgeving ernstig vervuild was met PFAS, en voor het even verderop in de Antwerpse haven gelegen afvalverwerkingsbedrijf Indaver. Toch legde Nederland eind oktober 2022 de export van PFAS-houdend afval naar Indaver stil. Van der Velde wil er niet over oordelen. “Ik ken de gegevens niet op basis waarvan dat besluit is genomen. Ik weet wel dat ze hebben gezegd dat ze er niet van overtuigd zijn dat Indaver het PFAS-houdend materiaal juist en doelmatig verwerkt. Ik heb begrepen dat een dertigtal Nederlandse bedrijven hun PFAS-afval naar Indaver bracht. Mijn zorg is wel: wat gaat er nu mee gebeuren?” Niet lang na ons gesprek schortte de Raad van State het Nederlandse besluit export naar Indaver te verbieden voorlopig op. In afwachting van nader onderzoek vond de rechter dat de Antwerpse afvalverwerker voorlopig het voordeel van de twijfel verdiende.

En dan is er nóg een heikel dossier: de Scheldetunnel. In november keurde minister Demir de omgevingsvergunning goed voor deze nieuwe tunnel die de ring rond Antwerpen rond moet maken. Bij het graven ervan zal 885.000 kubieke meter bemalingswater in de Schelde worden geloosd. Met als norm voor elke PFAS 0,1 microgram per liter. Demir zei in het Vlaams Parlement dat er geen reden was om Nederland te raadplegen over deze vergunning aangezien er geen grensoverschrijdende effecten te verwachten zijn.

Aanvankelijk stond in de vergunningsaanvraag dat het bemalingswater ongezuiverd in de Schelde zou worden geloosd. Dat Vlaanderen heeft besloten dat het wél gezuiverd moet worden, vindt Van de Velde winst. “Dat is een goede stap, want dat zou ook onze vraag geweest zijn als wij geraadpleegd waren en we hadden dat in dit dossier ook gewild. Daarom blijven we in gesprek met Vlaanderen over wanneer en op welke manier we elkaar raadplegen. Want uit individuele dossiers kunnen we lering trekken. Dit ten dienste van de gezamenlijke aanpak van PFAS-lozingen.”

Gigantisch effect

Al formuleert hij het diplomatiek, de gedeputeerde is er niet over te spreken dat Vlaanderen naliet Nederland te raadplegen. Milieujuriste Isabelle Larmuseau vindt dat ronduit een grove fout, zeker in het licht van het feit dat in de vergunningsaanvraag van mei 2022 aanvankelijk stond dat het bemalingswater ongezuiverd in de Schelde zou belanden. “Op dat moment was al bekend hoe vervuild het grondwater was door 3M. Dan weet je dat die lozing een gigantisch effect heeft op Nederland”, vertelt ze in de woonkamer van haar huis in Sleidinge, een voormalige textielfabriek. “De wetgeving is glashelder. Als je een vergunningsaanvraag hebt waarvan het voorwerp aanzienlijke effecten kan hebben op een andere Europese lidstaat, dan moet je die overmaken aan dat land zodanig dat het een advies kan schrijven of opmerkingen kan mededelen. Het kan ook zijn dat dit land moet beslissen om op het eigen grondgebied een openbaar onderzoek te organiseren, zodat de inwoners ervan ook hun inbreng kunnen hebben.”

Dat minister Demir de verplichting oplegde het bemalingswater wél te zuiveren voor lozing verandert in de ogen van Larmuseau niets aan de kern van de zaak. Dat blijkt uit een bijzonder pittige brief die Rijkswaterstaat in de zaak van Indaver uit naam van de Nederlandse minister van Infrastructuur en Waterstaat op 7 juni 2022 aan het Vlaamse Departement Omgeving bezorgde. Daarin was te lezen dat Nederland de door Vlaanderen aangescherpte vergunning nog altijd onacceptabel vond. Uit berekeningen van Rijkswaterstaat bleek dat “de lozing van Indaver nog steeds zal leiden tot een overschrijding van de oppervlaktewaternormen in de Westerschelde, hetgeen betekent dat de waterkwaliteit aldaar onaanvaardbaar in het geding komt”. Dat was, voegde de ambtenaar van dienst eraan toe, verboden op grond van de Europese waterwetgeving.

Zeker, na ontvangst van het stevige epistel van Rijkswaterstaat paste Vlaanderen de vergunning nog lichtjes aan. Aanvankelijk was voor alle PFAS een norm van 0,1 microgram per liter opgelegd, met één uitzondering voor een stof waarvoor 20 microgram per liter gold. Demir schrapte kort na de boze brief uit Nederland die uitzondering. Maar daarmee waren niet alle problemen van tafel. Rijkswaterstaat had geschreven dat de lozingsnormen voor zeven PFAS-verbindingen te hoog waren, waaronder PFOS. Dat bracht het bereiken van een goede chemische toestand van de Westerschelde onacceptabel in gevaar. En aan die norm voor PFOS veranderde Vlaanderen niets meer na de Nederlandse kritiek.

Feitelijk bracht Nederland bij monde van Rijkswaterstaat de volgende boodschap aan minister Demir over: deze vergunning is illegaal. “Die beginselvastheid, dat is iets voor Nederland om trots op te zijn en voor Vlaanderen om zwaar van te schrikken”, zegt Larmuseau. Maar Vlaanderen legde het goeddeels naast zich neer en Nederland nam geen juridische stappen.

Nederland bracht via Rijkswaterstaat een boodschap aan minister Demir over: deze vergunning is illegaal

Wat deze geschiedenis extra interessant maakt, is dat Vlaanderen voor de Scheldetunnel dezelfde norm wil opleggen als voor Indaver. De logische gevolgtrekking is dat Nederland in dit geval tot eenzelfde conclusie zal komen: deze lozing leidt tot een achteruitgang van de chemische kwaliteit van de Westerschelde die volgens de Europese wet verboden is. Dat vinden ook vier Vlaamse natuurverenigingen die onlangs bekendmaakten naar de Raad voor Vergunningsbetwistingen te stappen. Maar ook in dit geval zal Nederland geen juridische stappen zetten, vermoedt Larmuseau. “Je voelt dat er politiek overleg plaatsvindt en dat Nederland om die reden geen vuist wil maken tegen Vlaanderen. Nederland gaat nooit het grootste infrastructurele project van Vlaanderen onmogelijk maken.”

Uiteindelijk zal de Vlaamse belastingbetaler de prijs betalen, voorspelt Larmuseau. “Het volume bemalingswater wordt nu voorgesteld als in de tijd beperkt”, zegt ze. “Maar overal waar er tunnels zijn, heb je continu grondwateronttrekkingen. De vervuiling van 3M gaat dus eeuwigdurend gedraineerd worden naar Nederland. Nederland kijkt de hele tijd op die monitoringspunten en gaat voortdurend zien dat er een concentratieverhoging is die komt van de uitbating van onze Scheldetunnel. Volgens mij gaat Nederland zeggen: we hebben ons niet willen moeien met de bouw van jullie infrastructuurproject, maar wij hebben hier nu wel elke dag te veel PFAS. De dagelijkse schade is zoveel. Betaal maar, Vlaanderen.”

Volgens milieujuriste Larmuseau zal Nederland de factuur nog wel bezorgen aan Vlaanderen

Waar ze zich ook over verbaast, is dat Demir in het Vlaamse Parlement stelde dat Nederland geen eenduidige normen heeft en dat Vlaanderen daar veel verder in staat. “Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) heeft voor PFAS in drinkwater een maximale waarde van 4,4 nanogram per liter geadviseerd en minister Harbers heeft deze risicogrens tot norm verheven. Hoezo heeft Nederland geen normen?” De Europese Commissie stelde in oktober 2022 eenzelfde strenge grenswaarde voor als Nederland nu ook hanteert. Maar deze drinkwaternorm is nog niet door de Europese wetgevingsmolen gegaan en vooralsnog hanteert Vlaanderen de huidige Europese waarde die drieëntwintig keer zo hoog ligt. In dat opzicht loopt Nederland dus voor, niet Vlaanderen.

Keiharde afspraken

Het Nederlandse Kamerlid Kiki Hagen (D66) riep eind juni 2022 de Nederlandse regering in een door de voltallige Kamer aangenomen motie op “keiharde afspraken te maken met Vlaanderen” over het terugdringen van de vervuiling in de Westerschelde. Per e-mail laat ze weten niet over te lopen van enthousiasme over hoe het daarmee staat. “Er blijft iedere keer onduidelijkheid over de communicatie en de samenwerking tussen Nederland en Vlaanderen”, schrijft ze. “Ondertussen zit Zeeland met onzekerheid. Niet alleen over hun eigen veiligheid, maar ook over het perspectief op verbetering.”

Dat er nu regelmatig contact is tussen de landen, vindt ze wel goed nieuws, maar naar concrete, stevige afspraken ziet ze nog steeds uit. Die zouden er in haar ogen moeten komen over een gezamenlijk plan om de waterkwaliteit te verbeteren, de gelijktrekking van normen, de aanpak van milieucriminelen die meer lozen dan toegestaan, de communicatie richting Zeeuwen en Vlamingen en de opzet van een langjarig bevolkingsonderzoek om de effecten van de hoge PFAS-waarden op de gezondheid te meten.

De verleende vergunning voor de Scheldetunnel vindt Hagen alvast waanzin. “Bij vergunningsaanvragen waar grond en/of water wordt verplaatst dat is vervuild met PFAS, moeten we ontzettend voorzichtig zijn”, schrijft ze. “PFAS blijft voor altijd in ons milieu. Op dit moment halen we de normen van de kwaliteit van het water niet en wordt afgeraden om vis te eten uit de Schelde. Het is toch onbegrijpelijk dat we dan wederom overwegen een lozing toe te staan. De gezondheid en de veiligheid van de Zeeuwen en Vlamingen moet te allen tijde vooropstaan.”

Maar of die stevige taal vanuit de Nederlandse volksvertegenwoordiging het effect zal hebben dat Nederland echt ten strijde trekt tegen Vlaanderen, is maar zeer de vraag. Voorlopig overheerst het verlangen de lieve vrede te bewaren.

Aanmelden

Registreer je of meld je aan om een artikel te lezen of te kopen.

Sorry

Je bezoekt deze website via een openbaar account.
Je kunt alle artikelen lezen, maar geen producten kopen.

Belangrijk om weten


Bij aankoop van een abonnement geef je toestemming voor een automatische herabonnering. Je kunt dit op elk moment stopzetten door contact op te nemen met emma.reynaert@onserfdeel.be.