Publicaties
Orkater brengt oud en nieuw talent bijeen
0 Reacties
© Ben van Duin
© Ben van Duin © Ben van Duin
kunst

Orkater brengt oud en nieuw talent bijeen

Muziektheatergezelschap Orkater verzorgt vanuit Amsterdam al decennia lang spraakmakende voorstellingen, zowel met een kern van vaste makers als met jonge honden. Indrukwekkend aan Orkaters curriculum is de enorme waaier aan samenwerkingsverbanden met allerlei hoeken van de theaterwereld, inclusief Vlaanderen. Maar de vele prijzen die Orkater krijgt, vertalen zich niet in steun: het productiehuis dreigt slachtoffer te worden van bezuinigingen.

In een tijd waarin alles omarmd werd dat zich, min of meer in de nasleep van Aktie Tomaat, afzette tegen de clichés van het theater, ontstond ooit theatercollectief Hauser Orkater. Een gelukkig getimede fusie tussen het Amsterdamse Hauser Kamer Orkest, met aan de basis de broers Rob en Dick Hauser, en de Eksperimentele Tejatergroep van het Witte Tejater uit IJmuiden, met als pijlers de broers Alex, Marc en Vincent van Warmerdam. Jonge honden die zich gretig vastbeten in iets nieuws, talentvolle pioniers met briljante ideeën, nog schoolgaand of net niet meer, voor wie aan het begin van de jaren 1970 de wereld open lag.

Hauser Orkater bracht tussen 1972 en 1980 een vorm van muziektheater waarover de getuigen van toen nog altijd spreken met een bijtoon van heimwee en nostalgie. De combinatie van theater, mime, acrobatiek en popmuziek, ingebed in een vervreemdende, absurdistische context, sloeg enorm aan bij een breed publiek, zowel binnen als buiten Nederland. Na enige tijd van gewenning ging ook de officiële kritiek overstag.

Vertrouwd en aanstormend

Inmiddels worden de Orkater-producties afwisselend gemaakt door vaste makers, van wie Alex van Warmerdam opereert onder de naam De Mexicaanse Hond, en nieuwe makers die hier een onderkomen vinden. Het curriculum van het huis, met Marc van Warmerdam (1954) als algemeen directeur, is indrukwekkend, niet alleen vanwege een groot aantal spraakmakende producties, maar ook vanwege de enorme waaier aan samenwerkingsverbanden uit allerlei hoeken van de theaterwereld. Bekende acteurs passeerden bij Orkater of zijn er nog steeds actief, zoals Olga Zuiderhoek, Loes Luca, Arjan Ederveen en vader en zoon Gijs en Reinout Scholten van Aschat. En dichteres Judith Herzberg vond er een podium voor haar latere toneelteksten De kleine zeemeermin (1986), Een goed hoofd (1991) en De Nietsfabriek (1997).

In het traject De Nieuwkomers krijgen jonge theatermakers de gelegenheid om een eigen productie te creëren

In de jaren 1990 oogstten twee delen van de zogenaamde Amerikaanse Trilogie groot succes. Het eerste deel, Wie vermoordde Mary Rogers? (1995), gebaseerd op een verhaal van Edgar Allan Poe, werd geselecteerd als openingsvoorstelling van het Theaterfestival en bracht Orkater onder meer de prestigieuze Prosceniumprijs. Het tweede deel, De Formidabele Yankee (1998), met ongeveer dezelfde cast en wederom muziek van Vincent van Warmerdam, had betrekking op de laatste levensfase van Howard Hughes, ooit de rijkste man van Amerika. Dit deel betekende grote erkenning voor acteur Porgy Franssen, die in die periode uit handen van theaterlegende Mary Dresselhuys de naar haar genoemde toneelprijs ontving voor zijn veelzijdige creativiteit en totale inzet voor het theater.

In 2006 startte Orkater met De Nieuwkomers, een concept waarbinnen jonge theatermakers de gelegenheid krijgen om een eigen productie tot stand te brengen. Het initiatief beoogt gemiddeld tweemaal per seizoen aanstormende, professionele muziektheatermakers een podium te bieden. De voorstellingen worden gespeeld in de kleine zalen en op festivals, niet alleen in Nederland, maar bijvoorbeeld ook in België.

Onheilspellende boodschap

Een van de Nieuwkomers is het collectief More Dogs. De jonge leden komen alle vijf uit Vlaanderen en speelden in het seizoen 2018-2019 hun eerste voorstelling onder de vlag van Orkater. Zeitgeber beleefde na de première tijdens Theater aan Zee in Oostende een succesvolle tournee in de eerste maanden van 2019. De voorstelling is een zoektocht “naar het ontstaan en de betekenis van ritmiek, herhaling en structuur in ons leven”, en plaatst die queeste niet in een context van zwaarwichtig gefilosofeer, maar benadert die vanuit een absurdistische, muzikale en aangenaam chaotische invalshoek.

Een andere nieuweling in dit ontwikkelingsprogramma is Konvooi. De in 2016 afgestudeerde regisseur Belle van Heerikhuizen en vijf acteurs, die in hetzelfde jaar hun opleiding voltooiden, maakten een bewerking van de Ilias. In tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt, omvat de Ilias niet tien jaar Trojaanse Oorlog, maar slechts een korte episode aan het eind van de oorlog. Die episode is goed samen te vatten als “de wrok van Achilles”, en nog in 2018 inspireerde ze de Engelse schrijfster Pat Barker tot haar roman The Silence of the Girls (De stilte van de vrouwen).

Konvooi en Pat Barker zijn uiteraard niet de eersten die zich door dit eeuwenoude materiaal lieten inspireren. Barker vond in haar boek een ingang naar een vrouwelijk perspectief op de oorlogsmachinerie, terwijl Konvooi een indringende metafoor creëerde, juist van de in mannelijk testosteron gedrenkte oorlogswaanzin. De acteurs spelen de rollen van de grote Griekse helden én van de vrouw om wie het allemaal begon: Helena, de mooiste ter wereld. Die laatste rol is ook de meest verwarrende, zeker voor de toeschouwer die – tot haar verschijning – met instemming had geconstateerd dat het Homeros-origineel ondanks de vele ingrepen min of meer overeind bleef.

Helena, in werkelijkheid gevangen binnen de Trojaanse muren en niet aanwezig in het Griekse legerkamp, zit als het ware in het hoofd van de mannen, fileert de interne twisten en frustreert iedere hoop op een goede afloop. In haar hallucinante verschijning, haar androgyne outfit met doorschijnende plastic vleugels, is ze een doodsengel met een onheilspellende boodschap. Uiteindelijk moet ze haar afmattende gestook bekopen met de dood, waarna de oorlog in al z’n zinloosheid – dat krijg je als toeschouwer wel ingepeperd – verdergaat om nooit meer te eindigen.

Orkater / De Nieuwkomers is inmiddels gelieerd aan een groot aantal festivals en theaters, waaronder ook het fameuze Oerol, waar deze Ilias in première ging en meteen hoge ogen gooide. Ook in het theatercircuit bleven tekst, regie, toneelbeeld, (a capella) zang en acteerwerk volledig overeind. En misschien wel het belangrijkste: de oorlogsmetafoor zindert lang na en blijft de morele inborst hinderlijk plagen. Wie het nog niet wist, weet het na deze Ilias zeker: oorlog zal er nooit niet zijn.

Wonderschone wervelwind

In hetzelfde najaar van 2019 zag ik een tweede productie die aantoont hoe groot de paraplu is waaronder acteurs en (muziek)gezelschappen bij Orkater kunnen schuilen. Lost Tango, ook in première gegaan tijdens Oerol 2019, is een coproductie van Orkater, Via Berlin en Ragazze Quartet. Met Lost Tango vieren de drie ensembles het tienjarige jubileum van Via Berlin, dat sinds 2013 een zelfstandig muziektheaterensemble is, maar nauw gelieerd blijft aan Orkater.

In 2009 kregen de oprichters van Via Berlin al de kans een Nieuwkomers-project te realiseren: Een mond vol zand, een voorstelling – eveneens gestart op Oerol – waarin een oorlogsfotograaf zijn hart verliest aan een Afghaanse vrouw en vervreemd raakt van zijn echtgenote en, in breder verband, van zijn thuisland en de westerse cultuur. Een bijzonder klankdecor, met klassieke- en zelfgeschreven muziek “voor viool, cello, percussie, zand, plastic en zang”, verhevigde het mysterieuze karakter van de gebeurtenissen.

Wat je ook vindt van de verhaallijn van Lost Tango, de tsjechoviaanse familietragedie van tekstschrijfster Sophie Kassies sneeuwt hoe dan ook onder in de wonderschone wervelwind van muzikaliteit, zang en dans die onder regie van Ria Marks gecreëerd is. Samen met de leden van het Ragazze Quartet verlenen bandoneonist Carel Kraayenhof, zangeres en actrice Meral Polat en de dansers Maarten Krielen en Jarek Kruczek aan Lost Tango een dynamiek die ontroert en overdondert.

Gevreesde nekslag

Sinds 1967 kiezen de leden van de Kring van Nederlandse Theatercritici jaarlijks een winnaar van de Prijs van de Kritiek: een persoon, instantie of initiatief dat het afgelopen jaar een positieve bijdrage heeft geleverd aan (muziek)theater, dans, mime en/of cabaret. Op woensdag 4 september 2019, na afloop van de voorstelling Woiski vs Woiski, kreeg Orkater die prijs uitgereikt in het Bijlmer Parktheater in Amsterdam vanwege “de constante hoge kwaliteit in voorstellingen en haar voortdurende vernieuwing”.

Die bekroning kan met recht worden gezien als een steunbetuiging aan het productiehuis dat niet voorkomt in het nieuwe Kunstenplan van de Nederlandse cultuurminister Ingrid van Engelshoven (D66). Bood de Tweede Kamer twee jaar geleden Orkater op de valreep nog een uitweg uit de vorige bezuinigingsronde, dan lijkt dat inmiddels onmogelijk. Een bedrag van 8,6 miljoen euro wordt vanaf 2021 overgeheveld van het Fonds Podiumkunsten naar grotere culturele instellingen die ressorteren onder de zogenaamde basisinfrastructuur, en dat zou voor Orkater wel eens de nekslag kunnen betekenen.

Op de avond van de behandeling van de cultuurbegroting in de Kamer, op 18 november 2019, riep het publiek na afloop van Lost Tango vanaf het toneel de Tweede Kamer op om de bezuinigingen op het Fonds Podiumkunsten ongedaan te maken. Orkater verdient die steun en gaat voorlopig door met het leveren van kwaliteit – het beste wat je in zo’n geval kunt doen.

In het voorjaar van 2020 speelt in de grote zalen het muzikale epos Fabel, gemaakt en gespeeld door een grote groep Orkater-makers, onder wie de Vlaamse acteur Mattias Van de Vijver. Hij is een van de leden van collectief Lars Doberman, dat onder de vleugels van Orkater montagevoorstellingen maakt over grote thema’s. Fabel, waarin “de gruwel en de romantiek van de dierenfabel tot leven komen”, wordt geregisseerd door Suze Milius, die eerder bij Orkater regisseerde en die samen met Stefan Jakiela in 2013 het Brusselse kunstenhuis House Crying Yellow Tears oprichtte.

Grensoverschrijdend, inspirerend, multidisciplinair, stimulerend, vernieuwend, divers – hoe relevant wil de minister het hebben?

Website Orkater
Aanmelden

Registreer je of meld je aan om een artikel te lezen of te kopen.

Sorry

Je bezoekt deze website via een openbaar account.
Je kunt alle artikelen lezen, maar geen producten kopen.

Belangrijk om weten


Bij aankoop van een abonnement geef je toestemming voor een automatische herabonnering. Je kunt dit op elk moment stopzetten door contact op te nemen met philippe.vanwalleghem@onserfdeel.be.