Publicaties
‘Napoleons nalatenschap’: Nederland is Franser dan je zou denken
0 Reacties
recensie
geschiedenis

‘Napoleons nalatenschap’: Nederland is Franser dan je zou denken

Tweehonderd jaar geleden, op 5 mei 1821, overleed Napoleon Bonaparte. De Franse generaal en keizer liet ook in de Nederlandse samenleving diepe sporen na. Het boek Napoleons nalatenschap toont waar Nederland tot vandaag invloed ondervindt van de Franse aanwezigheid: in de politiek, de rechtspraak, het onderwijs, het waterbeheer en de cultuur.

Holland was in de Franse tijd (1794-1814) aanvankelijk een zogenaamde zusterrepubliek van Frankrijk, daarna een tijdlang een koninkrijk onder het bewind van Lodewijn Napoleon (1806-1810), om uiteindelijk volledig te worden ingelijfd bij het Franse keizerrijk. De vreemde mogendheid drukte haar stempel op de hele Nederlandse maatschappij, nu eens ten nadele van de bevolking, dan weer ten gunste van een modernisering die tot ver in de negentiende eeuw zou nawerken.

Napoleons nalatenschap verschijnt onder de redactie van Lotte Jensen, die zich in Verzet tegen Napoleon (Vantilt, 2013) al eerder met grote deskundigheid heeft toegelegd op de rol van het Nederlandse verzet tegen de Franse verovering, een weerstand die aan de basis lag van het nationaal bewustzijn. Aan deze publicatie werkten zeventien academici mee die de lezer vanuit hun verschillende specialismen een ruim panorama bieden op een maatschappij in volle mutatie.

Het boek telt vier delen die elk een bepaald thema aanboren: eerst de materiële sporen of objecten uit het napoleontische tijdvak, dan de culturele erfenis en de invloed in de kunsten, vervolgens de eenwording van Nederland op het gebied van handel, recht en waterbeheer en ten slotte de nalatenschap op het vlak van veiligheid en militaire aangelegenheden.

Louis Bonaparte besteeg op bevel van zijn broer Napoleon de Hollandse troon om het grondgebied te beheren zoals Franse departementen. Hij verhollandste heel snel en werd Lodewijk Napoleon. Tijdens zijn nauwelijks vier jaar durende bewind verdedigde hij met vaste hand de belangen van zijn koninkrijk, zelfs wanneer die in strijd waren met de in Parijs genomen beslissingen en hij zich daarmee het ongenoegen van zijn broer, de keizer, op de hals haalde.

Lodewijk Napoleons smaak voor pracht en praal botste met de spaarzame geest van zijn Nederlandse onderdanen

Koning Lodewijk Napoleon hervormde de wetgeving en de instellingen door de rol van de staat te versterken. Hij voerde het Burgerlijk Wetboek of Code civil in, waarbij hij erop toezag dat de bestaande Nederlandse reglementen werden overgenomen. Verder richtte hij een Ministerie van Waterstaat op, stelde hij een permanente raad in voor het toezicht op dijken en bruggen, en werkte aan de oprichting van nog altijd bestaande instellingen, zoals het Nationaal Archief, de Koninklijke Bibliotheek en het Koninklijk Instituut van Wetenschappen, Letterkunde en Schoone Kunsten (nu de KNAW). Voor die laatste instelling was het Institut de France de rechtstreekse inspiratie.

Zijn persoonlijke interventies en bezoeken aan rampen maakten Lodewijk Napoleon populair, zoals na de ontploffing van een kruitschip in Leiden in 1807 of bij de overstromingen van 1809 in Zeeland. Maar zijn smaak voor pracht en praal botste met de spaarzame geest van zijn Nederlandse onderdanen, vooral omdat velen in armoede leefden. Lodewijk Napoleon liet het stadhuis van Amsterdam ombouwen tot koninklijk paleis, renoveerde het paleis Het Loo in Apeldoorn en verfraaide het met 2.000 stuks meubilair in empirestijl.

De continentale blokkade die door de keizer was afgekondigd om Engeland te isoleren, dreef de onenigheid tussen de twee broers op de spits. De reden was dat Lodewijk Napoleon de decreten die de handel met de Engelse vijand verboden slechts met losse hand handhaafde. Hij weigerde ook de dienstplicht in te voeren. Pas na de annexatie door Frankrijk werden 28.000 Nederlandse mannen ingelijfd in de keizerlijke legers, een impopulaire maatregel die de wrok tegen de bezetter nog deed toenemen.

Napoleons nalatenschap laat ook zien hoe de inlijving bij het Franse keizerrijk na Lodewijk Napoleons verplichte troonsafstand een heel nieuwe situatie had geschapen. Het voornaamste doel van de annexatie was de continentale blokkade effectief te maken, en paal en perk te stellen aan de smokkel van goederen uit en naar Engeland. De Nederlandse gebieden werden nu bestuurd volgens het Franse centralistische model, met een sterke staatsinmenging op het gebied van recht, justitie, openbare veiligheid en perscontrole.

In de herfst van 1811 reisde Napoleon een hele maand met zijn echtgenote Marie-Louise door de Nederlanden. Hij inspecteerde de vestingwerken en de troepen, en deelde gul geschenken en gratificaties uit. Tot de weinige ooggetuigenverslagen die ons zijn overgeleverd, behoort het beknopte portret van Napoleon door een Leidse pastoor. In zijn dagboek beschrijft hij de keizer als een wat gedrongen man (“vir quadratus”).

De invoering van de optische telegraaf van Chappe en de verlenging van de keizerlijke weg tussen Antwerpen en Amsterdam versterkten de communicatieverbindingen met Parijs. Maar het verlangen naar nationale onafhankelijkheid groeide bij de Nederlandse bevolking. Daar waren diverse redenen voor: de economische verliezen veroorzaakt door de continentale blokkade, de in 1811 afgekondigde militaire dienstplicht en het Russische debacle van Napoleon. Bij de Nederlandse regimenten die in het keizerlijke leger waren opgenomen, waren veel slachtoffers gevallen.

Na het vertrek van de Fransen werd het stadhouderschap van de voormalige republiek vervangen door een constitutionele monarchie die de Staten-Generaal en de Provinciale Staten in ere herstelde, maar die, als erfenis uit de Franse periode, de prerogatieven behield van een sterke uitvoerende macht. De orangisten associeerden het verzet tegen de Franse bezetter met het huis van Nassau. Bij zijn terugkeer uit ballingschap in Engeland aarzelde Willem I na zijn troonsbestijging niet om naar Frans model de structuren van het land als eenheidsstaat te consolideren. Na 1815 werd het koninkrijk bovendien met de Belgische gebieden uitgebreid.

De napoleontische nalatenschap zie je in de burgerlijke stand, het kadaster, het personenrecht, het echtscheidingsrecht en de militaire organisatie

Het boek vermeldt tal van feiten en details over politieke, culturele en ideologische invloeden die na het vertrek van de Fransen hun stempel drukten op Nederland gedurende de hele negentiende eeuw en nog lang daarna. De burgerlijke stand, het kadaster, het personenrecht, het echtscheidingsrecht en de militaire organisatie zijn terreinen waar de napoleontische nalatenschap sporen heeft achtergelaten.

Afhankelijk van zijn belangstelling en nieuwsgierigheid zal de lezer zijn historische kennis kunnen uitdiepen of weinig bekende en onverwachte anekdotes ontdekken. Zo zal hij de avonturen van Johannes Horn, een koetsier van Napoleon, kunnen meebeleven of zal hij te weten komen dat in het midden van de negentiende eeuw 18 juni een feestdag was, waarop de slag bij Waterloo met gebeden en dankzeggingen werd herdacht. Verder zal hij vernemen hoe zeilschepen op weg naar Nederlands-Indië halt hielden op het eiland Sint-Helena, dat vóór het uitgraven van het Suezkanaal een niet te missen toeristische stopplaats was geworden.

Het beeld van keizer Napoleon varieerde naargelang de tijd en de ingesteldheid van de Nederlandse auteurs uit de negentiende en twintigste eeuw. Ook Eduard Douwes Dekker bezocht Longwood, het ballingshuis van Napoleon op Sint-Helena, dat hij “ellendig” vond. De auteur van Max Havelaar had het over een visionaire Napoleon en diens “grootheid van ziel”.

Willem Kloos sprak op het eind van de negentiende eeuw over de keizer in termen van een “uiting van leven” dat “schoonheid voortbrengt”. Jeugdboeken droegen eerder een nationalistische boodschap uit, nu eens door de aanwezigheid te verheerlijken van de bij Waterloo gewonde kroonprins en toekomstige Willem II, dan weer door verhalen te vertellen waarin helden zich tegen de vreemde tiran Napoleon verzetten en aan de dienstplicht in het Franse leger trachtten te ontkomen. In de nasleep van de Tweede Wereldoorlog publiceerde de Nederlandse historicus Jacques Presser dan weer de boeiende en lijvige biografie Napoleon: Historie en Légende (Elsevier, 1964). Daarin schetst hij het portret van een nihilistische Napoleon, iemand die niet gespeend was van geniale trekken, maar die zich gedroeg als de acteur van zijn eigen leven.

Napoleons nalatenschap is met zorg uitgegeven en rijk geïllustreerd. Het boek behandelt een breed scala aan thema’s en invalshoeken met de nodige wetenschappelijke afstand en geeft zo een genuanceerd beeld van de erfenis die de napoleontische tijd in Nederland heeft achtergelaten.

Lotte Jensen (red), Napoleons nalatenschap. Sporen in de Nederlandse samenleving, De Bezige Bij, Amsterdam, 2020, 272 p.
Aanmelden

Registreer je of meld je aan om een artikel te lezen of te kopen.

Sorry

Je bezoekt deze website via een openbaar account.
Je kunt alle artikelen lezen, maar geen producten kopen.

Belangrijk om weten


Bij aankoop van een abonnement geef je toestemming voor een automatische herabonnering. Je kunt dit op elk moment stopzetten door contact op te nemen met philippe.vanwalleghem@onserfdeel.be.