geschiedenis

In Stedelijk Museum Breda zie je waarom Willem van Oranje nog altijd op weerstand botst

Stedelijk Museum Breda en Museum Prinsenhof Delft hebben de handen in elkaar geslagen voor een tentoonstelling over Willem van Oranje. Een na te volgen voorbeeld, vindt zijn biograaf René van Stipriaan. Zo zie je hoe de gebeurtenissen in de Tachtigjarige Oorlog zijn blijven doorwerken én waarom Willem niet overal geliefd is.

Op een avond in juni 2022 mocht ik in de Grote Kerk van Breda wat komen vertellen over Willem van Oranje. Buiten regende het pijpenstelen, toch liep het hoogkoor aardig vol, zij het met het regelmatige patroon van lege stoelen, waar iedereen na ruim twee jaar corona-neurose zo aan gewend was dat er niet meer om gevraagd hoefde te worden. Nog voor het programma begon, kwam een oudere heer op me af, die op gedempte toon aan me uitlegde dat hier in Breda over het algemeen niet zo gunstig werd gedacht over Willem van Oranje-Nassau (1533-1584), in ieder geval niet door mensen die nog een degelijke katholieke schoolopleiding hadden genoten, zoals hij. Alsof hij me wilde waarschuwen: Nassaustad Breda leek voor een Willem van Oranje-biograaf een thuiswedstrijd, maar dat was het niet.

Tijdens optredens zou ik het vaker meemaken, onderonsjes met toehoorders die me uitlegden dat Willem van Oranje niet populair was in hun contreien, niet in Noord-Brabant, niet in Nederlands-Limburg, maar ook niet in het oosten van Nederland, dat tijdens de Tachtigjarige Oorlog die Willem van Oranje ontketend had, het voornaamste strijdtoneel werd, waar van jaar op jaar gevochten werd en dat zo in een achterstandsgebied veranderde.

Vlaanderen was een verhaal apart; ik werd er regelmatig warm en gul ontvangen door lokale afdelingen van de Orde van den Prince, die hun bewondering voor Willem van Oranje bondig samenvatten in hun spreuk “amicitia et tolerantia”, vriendschap en verdraagzaamheid. Ik trof in deze afdelingen veel mensen die deze spreuk aan het hart droegen, maar zich ook bewust waren van de tegenstrijdige gevoelens die Oranje bij veel mensen oproept. Tijdens een hele reeks genereus besprenkelde maaltijden waarmee hun bijeenkomsten plegen aan te vangen, legden meerdere Orde-leden me uit dat ook zij op school weinig moois over die ketterse Oranje te horen hadden gekregen. De Orde belichaamde voor hen een terugkeer naar meer gematigde verhoudingen, ze beleefden haar dan ook meer als een gemoedelijke emancipatiebeweging dan als een strijdbaar historisch genootschap.

Omstreden plek

Hieraan moest ik denken toen ik in het najaar van 2025 opnieuw in Breda was, nu om de tentoonstelling Willem. De prijs van de vrijheid te bekijken. Het bijzondere aan de tentoonstelling is dat ze voortkomt uit een samenwerking tussen Stedelijk Museum Breda en Museum Prinsenhof in Delft, beide eigenaar van een grote collectie memorabilia rond de Oranje-Nassau-dynastie en meer in het bijzonder rond het leven van Willem van Oranje. Doordat het Delftse Museum vanwege een ingrijpende verbouwing annex restauratie tot 2027 gesloten is, deed zich een mogelijkheid voor om een aantal topstukken uit de Delftse collectie samen te brengen met die van het Bredase museum. De leidende gedachte zal zijn geweest dat daardoor een completer beeld gegeven zou kunnen worden van Oranje, inclusief zijn voorgeschiedenis en nachleben.

En zo pakt het ook uit. Het zijn de twee belangrijkste museale collecties rond Willem van Oranje, met ieder een eigen accent. Die van het Stedelijk Museum vertrekt vanuit de gedachte dat Willem onderdeel uitmaakt van een familie die eeuwenlang de zeggenschap over Breda en omgeving had. Breda noemt zich al decennia “Nassaustad”, om maar uit te drukken hoe vergroeid ze is met deze adellijke familie, een band die teruggaat tot het begin van de vijftiende eeuw. En voortduurt tot heden; de Nederlandse koning Willem-Alexander mag zich nog altijd “baron van Breda” noemen.

Het Prinsenhof is van oudsher vooral gericht op de heroïsche maar ook nogal traumatische laatste twaalf jaar van Willem van Oranje, toen hij als opgejaagd groot wild regelmatig beschutting zocht binnen de muren van het goed versterkte Delft. Alles culminerend in de meest omstreden lieu de mémoire van de Lage Landen: de kogelgaten onder aan de trap die naar Oranjes werkvertrekken voerde.

Met name sinds het begin van de negentiende eeuw is een stoet bezoekers langs de kogelgaten getrokken, waarbij de meest vrijpostigen er ook even een vinger instaken en er wat korreltjes cement uit opvisten, want ja: hier waren de kogels die Oranje dodelijk verwondden, uiteindelijk ingeslagen. Tussen het moment dat Oranje, op 10 juli 1584, vermoord werd, en het ontstaan van de toeristische attractie van de twee kogelgaten lagen vele decennia waarin het rond die gaten doodstil was geweest. Er hangt iets apocriefs omheen, en ze wekken in kringen van historici al vele decennia niet meer dan een meewarige lach op.

Ontnuchtering

De bezoekers aan de Bredase tentoonstelling worden nog voor ze die hebben betreden, bij de trap geconfronteerd met een guiterijtje, dat wel past in die meewarige traditie. Onder aan de moderne museumtrap die naar de tentoonstelling voert, zijn de kogelgaten met het gebeitelde negentiende-eeuwse bijschrift aangebracht. Gewoon als foto’s. Een beetje museumbezoeker is nu op zijn qui-vive; hier zijn tentoonstellingsmakers aan het werk, die het luchtig weten aan te pakken.

Maar dan komt al snel een bruuske ontnuchtering. Wie dacht langzaam het bijzondere leven van Willem van Oranje in te zakken, wordt meteen in de eerste zaal geconfronteerd met het verhaal van zijn brute dood. Beginnen met het einde. Het lijkt vooral een geste naar het Prinsenhof, de gulle bruikleengever, die een aantal topstukken rond de dood van Oranje voor deze gelegenheid naar Breda heeft laten vertrekken. Zoals Willems doodsportret door Christiaen van Bieselingen, of een verfijnd medaillon met zijn laatste woorden en een dubbelportret van Willem en zijn laatste vrouw Louise de Coligny. En dan nog de beroemde tekening van het erg weerzinwekkend voorgestelde hoofd van moordenaar Balthasar Gerards. Dit alles geflankeerd door bijzondere stukken van elders, zoals de beloningsbrief van de Spaanse koning Filips II voor de nabestaanden van Gerards (uit de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag). Het is gewaagd om zo aan te vangen, maar het levert een huiveringwekkend mooi zaaltje op, inclusief de confrontatie met een exemplaar van het toen ultramoderne radslotpistool waarmee Gerards Oranje heeft neergeschoten.

Bij het einde beginnen? De tentoonstellingsmakers leggen die gedurfde aanpak uit: “We starten bij de moord en reizen met Willem mee terug in de tijd, naar het begin van het conflict. Een reis van Delft, de stad waar hij begraven ligt, naar Breda, de stad van zijn voorgangers.” Wie daarna de hele tentoonstelling doorloopt, merkt dat het principe van terugreizen in de tijd nauwelijks wordt volgehouden. Het kan eigenlijk ook niet; oorzaak en gevolg omwisselen, want dat is wat gebeurt.

Voor een leek moet het af en toe moeilijk zijn om nog enig verband tussen het ene object en het andere te leggen. Maar enigszins ingevoerde bezoekers beleven de ene sensatie na de andere. Documenten als de brief waarin Willem van Oranje Delft in 1572 godsdienstvrijheid schenkt, of een vonnis uit naam van de hertog van Alva uit hetzelfde jaar waarin ene Commer Ewoutszoon uit Den Briel vanwege zijn ketterse sympathieën krijgt aangezegd dat hij zich moet bekeren op straffe van het wegschroeien van zijn tong. Het zijn documenten uit het heetst van de strijd.

Propagandaslag

De tentoonstelling is bijzonder omdat ze ook laat zien hoe de gebeurtenissen eindeloos bleven doorwerken, domweg omdat de herinnering eraan in gravures, boeken, schilderijen en snuisterijen van generatie op generatie levend werd gehouden. De gevreesde hertog van Alva verliet de Nederlanden al in 1573, als een mislukte landvoogd die het land niet tot rust maar juist steeds verder in opstand had gebracht. Alva zou nog heel lang het referentiepunt blijven voor al het gruwelijke waar het Spaanse bewind in de Nederlanden toe in staat was. Ruim vijftig jaar later, in 1627, wordt er nog een groot schilderij opgeleverd met de titel Afbeeldinghe van den ellendighen staet der Nederlanden onder de wreede tijrannije van den hertog van Alba. Door dit type voorstellingen werd het anti-Spaanse vuur steeds opnieuw aangeblazen. De oorlog was toen al bijna zestig jaar gaande en zou nog twintig jaar voortduren.

Zo moet je bij veel wat er te zien is, je afvragen: wat zie ik, wat is de bedoeling van de maker dan wel de opdrachtgever? We zitten hier midden in een propagandaslag die nog eeuwen zou voortduren; de politieke kantjes gingen er langzamerhand af. Maar de religieuze tegenstellingen tussen protestanten en katholieken bleven nog heel lang gecultiveerd worden, tot in onze tijd toe, getuige de waarschuwing van de bezoeker aan mijn Bredase lezing.

De Nederlandse Opstand onder aanvoering van Oranje was een gebeurtenis die alles veranderde. De Nederlanden braken in tweeën, daar konden ook machtige veldheren als Maurits en Frederik Hendrik niets aan veranderen. Een tweetal schilderijen uit de collectie van het Prinsenhof die niet vaak te zien zijn, vertellen met een prachtige detaillering het verhaal van de Slag bij Nieuwpoort (1600) en het Beleg van Oostende (1601-1604).

Met de val van die laatste stad in Spaanse handen, in 1604, was de scheiding tussen de inmiddels weer Spaans-Habsburgse gewesten in het Zuiden en de opstandige gewesten boven de rivieren zo goed als voltooid. Er bleef gevochten worden, vooral in noordelijk Brabant, dat decennialang een grimmig niemandsland werd. En juist daar lag Breda, een stad die herhaaldelijk in andere handen overging, in 1577, in 1581, in 1590, in 1625, in 1637. Niet zo vreemd dat in de Nassaustad de anti-Nassausentimenten nog geregeld opspelen.

Samenwerking

Intussen nadert 2033, de herdenking van Willem van Oranjes geboortedag. Is de Delft-Bredase samenwerking een opmaat naar een grote Willem van Oranje-tentoonstelling, waar ook andere musea aan deelnemen? In Alkmaar, Leiden, Buren, Den Haag, Groenlo, Roermond, Zierikzee, Middelburg en Veere beschikken ze over interessante collecties die elkaar prachtig aanvullen. En wat te denken van Belgische collecties, zoals in Brussel, Antwerpen, Diest, Gent en niet te vergeten Zottegem.

Nog maar een paar jaar geleden werd in de Vlaamse televisieserie Het verhaal van Vlaanderen de zestiende eeuw verteld als een grimmige godsdienstoorlog, met de graven van Egmond en Horne als tragische slachtoffers. Vijftig minuten historische televisie en Willem van Oranje werd er geheel in doodgezwegen. Iedere presentatie van het verleden heeft zijn eigen onevenwichtigheden, maar dit was te bar.

Dus hierbij een oproep aan collecties in Nederland en Vlaanderen: sla de handen ineen, en laat hierbij de samenwerking tussen de Prinsenhof en het Stedelijk Museum Breda een inspirerend voorbeeld zijn. Ze hebben laten zien dat je een tentoonstelling kunt maken met aandacht voor harde historische feiten én voor eeuwenoude gevoeligheden.

Willem. De prijs van de vrijheid, nog tot en met 6 april in Stedelijk Museum Breda.

• Willem van Oranje