Publicaties
In het spoor van de koekoek
0 Reacties
© Emma De Swaef en Marc James Roels
© Emma De Swaef en Marc James Roels © Emma De Swaef en Marc James Roels
Reeks: Ultimas
Reeks: Postkoloniaal België en Nederland
kunst

In het spoor van de koekoek

‘Ce magnifique gâteau!’ van Emma De Swaef en Marc James Roels gaat over het koloniale verleden van België

Realisme, surrealisme en absurdisme strijden om voorrang in Ce magnifique gâteau! van Emma De Swaef en Marc James Roels. In hun derde stopmotionfilm toont dit duo de gevolgen van het vaak onbeholpen Belgische kolonialisme in Congo, en scherpen ze tegelijk de blik van de kijker. Want wat nemen wij nu werkelijk waar?

Als de koning ’s nachts wakker schrikt, laat hij zich door de roep van een koekoek naar buiten lokken. Het geluid leidt hem de paleistuin in, naar de koninklijke koepelserre vol tropische planten: uitgestald als trofeeën en voorzien van naambordjes. In het spoor van de koekoek ontwaart de koning tussen het gebladerte een grote gebeeldhouwde kop. Terwijl hij met open mond naar zijn evenbeeld staart, antwoordt de geopende mond van de stenen kop met een rochelend geluid, gevolgd door water, dat vervolgens ook uit de oren spuit. De fontein sproeit de verraste koning nat. Hij slaakt een gil, ontwaakt, valt uit bed en blijkt zichzelf te hebben bewaterd.

Ziedaar de prachtige, humorvolle en symbolische openingsscène van Ce magnifique gâteau! (in het Engels: This Magnificent Cake) van het Belgische filmkoppel Emma De Swaef en Marc James Roels. De vierenveertig minuten durende animatiefilm is gemaakt met de stopmotiontechniek – dus beeldje voor beeldje gefotografeerd – en volledig opgetrokken uit wol, vilt en textiel. Zelfs het water is wol. En een baguette. Of de “metalen” spijlen van een scheepskooi. Alles is tot in de kleinste details uitgewerkt. Hoewel het pas de tweede kortfilm van het duo is na hun opleiding aan de Gentse kunstacademie Sint-Lucas, is hij zo bijzonder dat hij in 2018 voor de kortfilmselectie van de Quinzaine van Cannes werd geselecteerd. Ook bijzonder is dat de film ondanks zijn ongebruikelijke lengte in Nederlandse en Belgische filmzalen draaide. De Swaef mag zich sinds de zomer van 2019 ook lid van de Oscar Academy noemen. Momenteel werken zij en Roels aan hun eerste langspeelfilm.

Privékolonie

De koning uit de openingsscène van Ce magnifique gâteau! is Leopold II, de Belgische vorst die zich uit geldingsdrang eind negentiende eeuw een eigen privékolonie wenste. Die kreeg hij, dankzij een succesvolle lobby, toebedeeld bij de Koloniale Conferentie van Berlijn in 1884-1885, waar Europese staatshoofden Afrika in stukken verdeelden. De titel van de film is ontleend aan een uitspraak van de koning, die een stuk verlangde van “die prachtige taart”.

Ook van die conferentie zit een absurd-komische, symbolische scène in de film die de gulzigheid van dat verlangen onderlijnt: de koning krijgt de hik. Ce magnifique gâteau! begint kort daarvoor, bij de zojuist beschreven “droom van de koning”, het eerste van vijf hoofdstukken waaruit de film bestaat. De koekoek – de vogel die zijn eieren in andermans nest dropt om hen met de zorg voor z’n kroost op te schepen – echoot op meerdere plekken in het verhaal. Als symbool voor een land dat zich een kolonie toe-eigende, waardoor anderen de prijs voor haar rijkdom betaalden.

De overige vier hoofdstukken spelen zich hoofdzakelijk in de kolonie af. Ze gaan over een “hotelpygmee” die dienstdoet als asbakhouder, een Vlaamse gelukszoeker die verliefd wordt op een slak, een inheemse drager die een gruwelijk ongeluk overleeft en een deserteur die naar de kolonie vlucht om bakstenen te gaan maken. Realisme, surrealisme en absurdisme strijden ook om voorrang in deze verhaallijnen, die deels zijn gebaseerd op uitgebreide research, maar voor een groter deel aan de fantasie van de makers ontsproten.

Zo zien we hoe een opgewekt fluitende, dikke bakkerszoon zich door een flink aantal inheemse slaven een berg laat opzeulen. Doordat hij achteloos een bananenschil over zijn schouder gooit, valt een van de dragers achter hem van een touwbrug boven een wild stromende rivier, met de zware kist die hij draagt. In zijn val sleept hij al zijn kompanen die aan elkaar vastgeketend zitten mee. Het is een gebeurtenis die de makers in hun research vonden. De bakkerszoon steekt geen hand uit naar de in doodsnood verkerende dragers, maar scheldt hen uit om hun onhandigheid. In de bronnen die de makers raadpleegden, betreurden de kolonialen alleen het verlies van hun bagage, zonder bij de verloren mensenlevens stil te staan.

Het zachte materiaal contrasteert met het pittige onderwerp

Zo zitten er meer momenten in de film, waar de onbezonnenheid van de kolonisten dikwijls fatale gevolgen heeft. Die momenten zijn even bruut als humoristisch. Dat schuurt, net zoals het zachte materiaal contrasteert met het pittige onderwerp. Ook de kinderlijke naïviteit die de poppen met hun wijd opengesperde kraaloogjes uitstralen, steekt schril af tegen de ingrijpende consequenties van hun aanwezigheid.

Zelfbewuste precisie

De Swaef, wiens vader schapen hield en tapijten weefde, maakt haar hele leven al poppen van textiel. Toen ze op Sint-Lucas cameraman Roels leerde kennen, maakten ze samen hun eerste stopmotionfilm Zachte planten (2008) over kantoorklerk Willy, die wegdroomt in een surreële wollen wereld. In 2012 volgde de zestien minuten tellende kortfilm Oh Willy (2012), waarin de volwassen Willy zich in jeugdherinneringen en fantasieën verliest wanneer hij zijn bejaarde moeder, die in een nudistenkolonie woonde, moet begraven. Met tachtig prijzen op driehonderd internationale filmfestivals werd het de meest gelauwerde Vlaamse film ooit.

Ce magnifique gâteau! zet met zijn selectie voor het meest prestigieuze filmfestival ter wereld een volgende stap op de ladder. Maar ook inhoudelijk is er vooruitgang: in deze film laat het duo zijn wollen poppen voor het eerst spreken, en snijdt het een maatschappelijk thema aan. Eerder al was er die magische geluidsband die de wollen wereld leven inblaast. In Ce magnifique gâteau! wint die aan zelfbewuste precisie, door bijvoorbeeld een minuscuul bierflesje van textiel tegen een wollen muur te laten kletteren als betrof het glas op steen. De absurdistische werking van die geluidsband contrasteert weer mooi met het naturalistische licht en de cameravoering op ooghoogte van de poppen, alsof het een live action speelfilm is.

De fijnzinnige fantasiewereld moedigt aan te geloven in de suggestie én die te doorzien

Dat de werkelijkheid bedriegt, zou wel eens een rode draad in het werk van het duo kunnen zijn: want wat nemen wij nu werkelijk waar, en wat vullen we in door conventies of zien we over het hoofd? Waar anderen droom en werkelijkheid, onderbewuste en bewustzijn kunstmatig van elkaar scheiden, roeren De Swaef en Roels die tot een soep van surrealistische tussenwerelden en absurde gebeurtenissen. De fijnzinnige fantasiewereld van hun films moedigt zowel aan te geloven in de suggestie als die te doorzien. En scherpt zo de blik van de kijker.

Absurditeit

Tijdens hun research viel het De Swaef en Roels op hoe weinig films er over het Europese koloniale verleden zijn gemaakt, en hoe weinig zij over de koloniale geschiedenis leerden op school. Toch wilden ze geen historische film maken, zo vertelden ze in een interview met Cinevox, maar de absurditeit van het kolonialisme laten zien. Om zo, in de woorden van De Swaef, “een zachte opening te geven aan een conversatie over een gevoelig onderwerp”.

In Ce magnifique gâteau! is niemand gelukkig in de absurde werkelijkheid van de kolonie. Iedereen droomt van thuis, behalve de koning, die persoonlijk nooit een voet in zijn kolonie zette, maar wel het schrikbewind aanvoerde dat de lokale rijkdommen richting België verscheepte. Daarin zit een interessante parallel met hedendaags België, dat nog altijd de vruchten van dat verleden plukt. Niet alleen door de industrieel-economische voorsprong die de koloniale opbrengsten opleverden, maar ook door de nog altijd uit Congolese conflictgebieden afkomstige edelmetalen die vandaag in smartphones en laptops worden verwerkt en verhandeld. Ce magnifigue gȃteau! stelt de mythe van het “grootse” verleden ter discussie door de koning bevlekt uit zijn gespreide majesteitelijke bedje te laten vallen. Want wat had zijn wensdroom allemaal voor gevolgen?

Aan het slot van de film droomt de naar de kolonie vertrokken deserteur over thuiskomen. Over een royale ontvangst door de koning in hoogsteigen persoon. Zal de onderdaan dan braaf voor zijn koning knielen? Hem van de gebruikelijke koekoek-één-zang bedienen en vertellen over zijn fantastische avontuur? Of zal hij hem uit de droom helpen en de minder heroïsche werkelijkheid uit de doeken durven te doen? In feite stellen de makers die vraag natuurlijk aan de kijker: welke werkelijkheid durft die aan?

Aanmelden

Registreer je of meld je aan om een artikel te lezen of te kopen.

Sorry

Je bezoekt deze website via een openbaar account.
Je kunt alle artikelen lezen, maar geen producten kopen.

Belangrijk om weten


Bij aankoop van een abonnement geef je toestemming voor een automatische herabonnering. Je kunt dit op elk moment stopzetten door contact op te nemen met philippe.vanwalleghem@onserfdeel.be.