Publicaties
Hoe de grens verdwijnt in het Verdronken Land van Saeftinghe
2 Reacties
© Grenspark Groot Saeftinghe / Sven Dullaert
© Grenspark Groot Saeftinghe / Sven Dullaert © Grenspark Groot Saeftinghe / Sven Dullaert
maatschappij

Hoe de grens verdwijnt in het Verdronken Land van Saeftinghe

In de strijd over de ontpoldering van de Hedwigepolder stonden de Belgen en Nederlanders ooit met de ruggen naar elkaar. Maar uit de pijn en tweedracht werd een gezamenlijk plan geboren om de hele omliggende streek nieuw leven in te blazen. Wat vroeger een splijtzwam was, kan uitgroeien tot een parel van de Vlaams-Nederlandse samenwerking.

Gina Poppe heeft een bak met blauwe verf in haar hand. De bazin van café Het Verdronken Land in het Zeeuws-Vlaamse gehucht Emmapolder is niet het type dat in tijden van corona bij de pakken gaat neerzitten. Haar café was ooit het kloppende hart van de strijd tegen de ontpoldering van de Hedwigepolder. Hier was het dat de Nederlandse staatssecretaris Henk Bleker in het bijzijn van commissaris van de Koningin Karla Peijs in juni 2011 voor de cameraploegen triomfantelijk verkondigde dat hij een alternatief plan had voor de ontpoldering. Een foto van dat historische moment hangt nog in de stemmige bruine kroeg die bomvol snuisterijen staat.

Dat de dijken van de Hedwigepolder zouden sneuvelen, was in 2005 vastgelegd in de Scheldeverdragen tussen Nederland en Vlaanderen. Die bevatten afspraken over de financiering en uitvoering van een nieuwe verdieping van de Schelde om de haven van Antwerpen beter bereikbaar te maken voor grote containerschepen. Nederland had eerder verzuimd door België betaalde plannen voor natuurherstel uit te voeren. De Europese regels verplichtten het daar wel toe bij aantasting van de beschermde natuur van de Westerschelde. De Zeeuwse gedeputeerde Thijs Kramer bedacht een plan om de achterstand in één keer in te lopen: de in 1907 door het adellijke geslacht Van Arenberg op het water gewonnen polder teruggeven aan de natuur, samen met nog wat andere stukken grond. Maar nadat Kramer in 2006 bij een tragisch ongeval in China was overleden, vergat de goegemeente deze voorgeschiedenis. Veel Zeeuwen vonden het dwaasheid om met pijn en moeite op de zee gewonnen landbouwgrond terug aan de natuur te geven en gaven de Belgen de schuld.

Bleker bespeelde dat sentiment vaardig. De Vlamingen waren woedend dat hij onder afspraken wilde uitkomen die plechtig in een verdragstekst waren vastgelegd. Het was, schreef de Vlaamse diplomaat Axel Buyse in het boek Nulpunt 1945, een pijnlijk staaltje van het onbegrip, het gebrek aan kennis en de afwijzing waar de Vlamingen in Nederland vaak op stuiten.

Verdomhoekje

Maar uit deze heftige clash is nu juist een hechte Vlaams-Nederlandse samenwerking geboren: het Grenspark Groot Saeftinghe. Het plangebied omvat ongeveer 18.000 hectare tussen in het noorden de Schelde, in het zuiden de expresweg van Antwerpen naar Zelzate, in het westen het Nederlandse vestingstadje Hulst en in het oosten Doel. In 1998 viel bij de bewoners van dat dorp een brief in de bus met de boodschap dat zij plaats moesten maken voor de aanleg van een nieuw havendok dat er uiteindelijk in veel kleiner formaat zal komen, waardoor Doel toch niet moet wijken.

We mogen het gerust als symbolisch voor het omliggende gebied opvatten: dit is een verlaten streek in het verdomhoekje van zowel Vlaanderen als Nederland. En het grenspark moet juist deze streek niet alleen een ecologische, maar ook een sociale en economische impuls geven.

“De strijd is gestreden en nu gaan we vooruit”, zegt Gina Poppe. “Als alles altijd hetzelfde bleef, leefden we nog in de middeleeuwen. Iedereen heeft zich nu geconcentreerd op het grenspark. Ik zie volop kansen.” Aan de dijk op een steenworp afstand van haar café hangt aan een hek een groot doek met een impressie van de verbeelde toekomst. We zien een afsluitbare opening in de dijk die een doorkijkje biedt op het erachter gelegen Verdronken Land van Saeftinghe. Samen met de ontpolderde Prosper- en Hedwigepolder moet dit gebied het grootste stuk getijdenatuur van West-Europa worden. Langs de dijk en op de weg lopen schapen, die fungeren als levende verkeersremmers. Bovenop de dijk staat een houten overkapping, gemaakt van bomen die in de Hedwige zijn gekapt. Daaronder kunnen mensen die een wandeling hebben gemaakt in Het Verdronken Land straks bijkomen en hun laarzen afspoelen, de dorpelingen kunnen er een marktje organiseren.

Het Nederlandse Emmadorp zal een van de vertrekpunten voor de bezoekers van het grenspark zijn. Vanuit het naast het café gelegen bezoekerscentrum van het Zeeuws Landschap kunnen de wandelaars het Verdronken Land van Saeftinghe ontdekken. De Mariahoeve, een boerderij die zich specialiseert in zilte groenten zoals zeekraal en oesterblad, verhuurt fietsen en exploiteert samen met IJshoeve De Boey uit Sint-Gillis-Waas de Zonnetrein die door het grenspark toert. Het is één van de vele samenwerkingen tussen Nederlandse en Belgische ondernemers. Een ander onthaalcentrum komt in het Belgische dorp Prosperpolder, in de door hertog Van Arenberg opgetrokken historische Prosperhoeve en de bijbehorende schuur, een beschermd monument dat een volledig bewaarde maalderij herbergt.

Het grenspark is niet alleen het speeltje van de natuurjongens, zegt cafébazin Gina Poppe

Poppe ziet ze graag komen, de wandelaars en de wielertoeristen. Het grenspark is niet alleen het speeltje van de natuurjongens, benadrukt ze. “Wij bieden de gastvrijheid. Allemaal willen we met ons eigen zaakje van betekenis zijn. We staan te trappelen om te beginnen.” Poppe, die ook een van de kleurrijke personages was in het televisieprogramma Typisch Land van Hulst (te zien in 2019 op NPO2) is afkomstig van Sinaai, in het Vlaamse Waasland. Haar man is een Nederlander. De samenwerking tussen Vlamingen en Zeeuwen in het grenspark loopt naar haar zeggen uitstekend. “’t Is hier allemaal Vlaanderen.”

Ibiza aan de Schelde

Met Hans Dujardin, voorzitter van stichting Hulst Cultureel en gids in het grenspark, ben ik voor een afhaalkoffie in het café beland. Terwijl we verder het park in trekken, vertelt hij dat er zeker bij sommige mensen in het gebied nog frustraties leven over de ontpolderingen. Zeker bij de Belgische boeren, die een te laag bedrag per hectare kregen om elders grond van te kunnen kopen. Maar wat de stemming goed heeft gedaan, is het idee van “streekholders”, mensen met een hart voor de streek die graag willen bijdragen aan de ontwikkelingen in het grenspark en die volop meedenken over de plannen voor het gebied. Zoals Gina Poppe. “De gastheren hopen er een slaatje uit te slaan”, zegt de nuchtere Zeeuw die vroeger financieel man was bij de in Terneuzen gevestigde chemiegigant Dow. “Het positieve gevoel gaat daardoor langzamerhand overheersen.”

Een injectie met hoop is hard nodig in deze streek

Een injectie met hoop is ook hard nodig in deze streek. Tot 2003 verbond het veer Perkpolder-Kruiningen het oostelijke deel van Zeeuws-Vlaanderen met Zuid-Beveland. Vandaar reed je zo richting Bergen-op-Zoom verder Nederland in. Na de komst van de Westerscheldetunnel bij Terneuzen sneuvelde het veer. “De overtocht was een leuk uitje”, herinnert Dujardin zich als we Kloosterzande passeren, het dorp dat nabij het vertrekpunt lag. “Er waren kroketten en erwtensoep op de boot. Nu moeten we tol betalen om in ons eigen land te blijven. Kloosterzande is veel minder levendig geworden.” De cafés en de jongeren zijn uit de streek weggetrokken. De hoop is dat de toeristen, de recreanten en wie weet ook de bewoners die het grenspark zal lokken de leefbaarheid van de dorpen goed zullen doen.

Enkele kilometers voorbij Kloosterzande passeren we braakliggend boerenland. “Moet dit ook nieuwe natuur worden?”, vraag ik. “Nee, een golfbaan, antwoordt Dujardin. Hier, in het midden van niets? Even verderop biedt een groot reclamebord de verklaring. Op deze plek vlak achter de dijk van de Westerschelde zal een luxueuze nieuwe wijk verrijzen, Waterzande, ook wel Hulst aan Zee genoemd. “This Is Where It All Happens”, verkondigt de website. De hippe beach club Bargoed zit er alvast. “Geniet van ons Ibiza aan de Schelde”, staat op een klapbord.

In een stralend lentezonnetje is het niet moeilijk je te verbeelden dat het terras, als corona eenmaal voorbij is, hier vol zit met de toekomstige bewoners en wielertoeristen. Het uitzicht over de Schelde die er een majestueuze bocht maakt en waarover enorme containerschepen zigzaggend voortschuiven, is magnifiek. De bewoners kunnen straks hun eigen sloep in de jachthaven leggen, die plek zal bieden aan driehonderdvijftig boten. Dujardin kan zich al voorstellen hoe gefortuneerde Antwerpenaren die hier zijn neergestreken met het voetveer zullen oversteken naar Kruiningen om daar in het driesterrenrestaurant te dineren. Hij vermoedt dat in Hulst aan Zee heel wat Belgen zullen komen wonen. “Dat bouwen we niet alleen voor Nederlanders, maar echt voor een groot deel voor de Belgische markt”, zal de burgemeester van Hulst me een dag later toevertrouwen.

“Die Belgen zullen hun contributie voor de golfclub wel contant willen betalen”, zegt Dujardin grappend. Met Belgen die hun zwart geld kwijt willen, hebben ze in Zeeuws-Vlaanderen ervaring. Tot het bankgeheim werd opgeheven waren de banken samen met de seksshops voor de zuiderburen de grote trekpleisters van Hulst. De in het stadje geboren en getogen Dujardin kan zich nog levendig herinneren uit welke panden de Belgen kwamen om een frietje te halen bij het kraam waar hij begin jaren zeventig als jongeman een centje bijverdiende. Dat vertelt hij terwijl we in de polder een leegstaande loods passeren van het failliete erotische postorderbedrijf Beate Uhse.

De zuiderburen mogen voor de economie van Zeeuws-Vlaanderen welkome gasten zijn, toch is er ook wel eens onderlinge frictie. De krapte op de huizenmarkt drijft de Vlamingen de grens over, waar de huizen goedkoper zijn. Hun komst heeft zeker voordelen. Enkele jaren geleden dreigde Zeeuws-Vlaanderen nog een krimpregio te worden, maar die tijd is voorbij. Alleen integreren de Belgen in Zeeuws-Vlaanderen net zoals de Hollanders in Brasschaat maar mondjesmaat. “Ze doen het voorlopig alleen om hier te wonen”, zegt de Hulstenaar. ‘Hun sociale leven speelt zich over de grens af en hun kinderen gaan daar naar school. ’s Ochtends rijden hier Belgische schoolbussen rond om de kinderen op te halen. De opvang op de scholen is er veel goedkoper.” Ach, voegt hij er relativerend aan toe, “integratie heeft tijd nodig, maar het komt goed.”

Nieuwe natuur

Het Grenspark Groot Saeftinghe heeft niet alleen de ambitie de Vlaams-Nederlandse grens te slechten, maar ook natuur, landbouw en haven harmonieus samen te brengen. Dat trio is in dit gebied intens verweven. Vanuit de vogelkijkhut twee kilometer ten oosten van Emmapolder kijk je uit over het Verdronken Land van Saeftinghe. Het is een wat desolaat landschap met een vreemde schoonheid waar de kenner een grote rijkdom aan vogels kan spotten. Pal naast de hut gaan gasleidingen de bodem in die richting de haven van Rotterdam lopen. Wend je de blik nog verder naar rechts, dan kijk je uit over de Sieperdaschor. Die is ontstaan nadat in 1990 de zomerdijk was doorgebroken en de autoriteiten de kans grepen die niet meer te herstellen. Riet overwoekert het gebied. “De angst is dat de Hedwige ook alleen maar riet wordt”, zegt Dujardin. “Dat is niet wat je wilt vanuit natuuroogpunt.”

Groot Saeftinghe wil natuur, landbouw en haven harmonieus samenbrengen

Schrijver Chris de Stoop schetste in zijn boek Dit is mijn hof (2015) het tragische lot van boeren die moeten wijken voor nieuwe natuur. Onlangs plaatste hij twee foto’s naast elkaar op zijn Facebook-pagina. Een van een mooie bomenlaan door een groen landschap waar een witte hoeve langs staat. Zo zag de Hedwigepolder er tot voor kort uit. En een van het desolaat omgeploegde landschap met een rode container erin. Zo is het er nu. Hij oogstte honderden verdrietige en boze emoticons.

Ook ik voel een golfje verontwaardiging opkomen op het moment dat ik met Dujardin op de dijk sta voor de infokeet van het grenspark Groot-Saeftinghe en over de Prosper- en verderop Hedwigepolder uitkijk. In het kaalgeslagen landschap staat naast een hangar een tiental auto’s van de mensen die de nieuwe natuur aan het maken zijn. Bulldozers rijden af en aan. Ze graven de geulen die straks het water bij hoog tij zullen binnenlaten. Van de klei die ze verzamelen bouwen ze later een panoramaheuvel van 28 meter hoog met nog een uitkijktoren van 25 meter erbovenop. Een spiraalvormig pad zal naar een panoramaterras leiden van waaraf de bezoeker 25 kilometer ver over de Schelde en naar de haven kan kijken.

Nieuwe natuur, het blijft een idee onder spanning

Nieuwe natuur, het blijft een idee onder spanning. De eerste definitie van natuur in het woordenboek is “alles op aarde wat niet door de mensen is gemaakt”. Toch is het, roep ik mezelf tot orde, te gemakkelijk om het hele idee van natuurontwikkeling daarom als nep af te doen. Natuur in de oorspronkelijke betekenis bestaat in onze contreien al lang niet meer. Ieder landschap is het product van menselijk ingrijpen. En het kan vruchtbaar zijn op een manier tussenbeide te komen die de illusie van natuurlijkheid en de kansen op biodiversiteit zo groot mogelijk maakt.

Dat is het idee achter de ontpoldering van de Hedwigepolder. Hier moet een landschap van schorren, slikken en platen ontstaan dat een ideaal rust- en voedselgebied voor trekvogels vormt. Toegegeven, het vergt nog wel wat verbeeldingskracht als je op de dijk voor de infokeet staat, met voor je het maanlandschap, rechts de kranen en chemische bedrijven van de haven van Antwerpen en schuin achter je de enorme koeltorens van de kerncentrale van Doel. Maar mogen we de stapels wetenschappelijke rapporten geloven, dan bieden de graafwerkzaamheden werkelijk kans op een grotere soortenrijkdom.

De tijd zal het uitwijzen. Het zal nog wel even duren voor hier het grootste getijdegebied van West-Europa tot wasdom is gekomen. En voor de fiets- en wandelroutes door het grenspark zijn aangelegd en de gastheren het volk volop kunnen lokken, zijn we snel ook vijf jaar verder, gokt de gids.

Bestuurlijke hoogmoed

Daar mogen we vermoedelijk nog wel wat jaren bij optellen, voor zich in het dorp Doel een wonder heeft voltrokken. Als klapstuk van de toer gidst Dujardin me daar rond. Achter een handjevol ramen hangt een brief waarop staat “bewoond”. Van alle andere panden zijn deuren en ramen gebarricadeerd met metalen platen. Op de vraag of en hoe dit dorp in godsnaam nog is te reanimeren, heeft Dujardin ook geen pasklaar antwoord. Daar zullen zich nog wel heel wat commissies over buigen. Misschien is het nog het beste het zo te laten, als een monument van bestuurlijke hoogmoed.

Misschien moeten we Doel zo laten, als een monument van bestuurlijke hoogmoed

De glossy gebiedsagenda van Grenspark Groot Saeftinghe, die al is opgesteld voor de Vlaamse overheid besloot het dorp te behouden, zwijgt over Doel. Maar voor het enkele kilometers verder gelegen gehucht Ouden Doel heeft het wel een wenkend perspectief. “Hier heb je een overweldigend uitzicht op de haven van Antwerpen en de koeltorens van Doel”, lezen we. Er is geen woord van gelogen. Op deze “perfecte plek” moet een uitzichtplateau aan de Schelde komen en met enig geluk ook een aanlegsteiger voor een waterbus. “Dan kan Ouden Doel de waterpoort van het Parkhart worden en een nieuwe stroom bezoekers uit Antwerpen en Nederland aantrekken.”

Zal die mooie droom echt werkelijkheid worden? Ook dat zal de toekomst uitwijzen. Aan het enthousiasme van Dujardin zal het in ieder geval niet liggen. “Wij werken als gidsenteam goed samen”, zegt hij terwijl we een boterham eten in de infokeet. Dat neemt niet weg dat de cultuurverschillen tussen de naaste buren ook wel eens opspelen. “Wij Nederlanders roepen gelijk, Belgen zijn bedachtzamer. De kartrekkers zijn in eerste instantie vaak Nederlanders.”

Hoe de grens wegviel

“Ik denk dat ik dat herken en dat ik daarom nog steeds voorzitter ben”, zegt Jan-Frans Mulder lachend, terwijl ik met hem een dag later videobel. Als achtergrond heeft hij een fraai zicht op de stadsmuren en basiliek van Hulst. De Hollander uit Dordrecht is sinds 2000 burgemeester in Zeeuws-Vlaanderen, eerst in Axel, nu in Hulst. Zijn pensionering is in zicht, maar hij is niet van plan uit de regio te vertrekken.

Mulder is ook voorzitter van EGTS Linieland van Waas en Hulst. Dat met Europees geld gefinancierde samenwerkingsverband waarin burgemeesters en gedeputeerden zetelen, is de trekker van het grenspark. Eigenlijk zou het voorzitterschap rouleren tussen een Nederlandse en een Belgische burgemeester, maar Mulder bleef. Wat hielp, is dat hij net als de burgemeesters van over de grens een christendemocraat is, denkt hij.

Mulder ziet het grenspark als een groot succes van de Vlaams-Nederlandse samenwerking

Het grenspark ziet hij als een groot succes van de Vlaams-Nederlandse samenwerking. “De Hedwigepolder lag heel gevoelig”, recupereert hij de geschiedenis. “Die zou vernat worden, onder water gezet, zeggen ze hier in Zeeland. Eigenlijk is dat de schuld van Nederland, dat de Westerschelde heeft aangewezen als estuariene natuur.”

Dat deed het niet alleen uit nobele motieven, maar ook om invloed op Antwerpen te hebben, zegt Mulder. “België had alle natuurcompensatie al uitgevoerd, in Nederland was er nog steeds discussie en geen korreltje zand verplaatst”, vervolgt de burgemeester. “Ook hier in de gemeenteraad lag het heel gevoelig. De ene helft zei: het komt toch, dus laten we maar proberen er voordeel uit te halen. De andere helft zei: we moeten tegen blijven. Ik zei toen: als wij een verdeelde reactie geven op het moment dat de staatssecretaris komt, geven we alles weg.”

Op de foto met Bleker en Peijs die in café Het Verdronken Land hangt, prijkt ook Mulder. Zijn gemeenteraad volgde zijn advies en koos eendrachtig een lijn die hij ook tegen Bleker verdedigde: wij zijn tegen de ontpoldering, maar als die toch doorgaat, dan moet het gebied eromheen een impuls krijgen.

Door samen plannen te bedenken voor de streek, vonden de noorder- en zuiderburen elkaar

De burgemeester haalt er – of de schrijver er blij mee zou zijn, is maar de vraag – Chris de Stoop bij als iemand die richtinggevende kritiek had: “Hij waarschuwde dat we op moeten passen het gebied in te vullen als een soort Eurodisney met allerlei dingen die niet bij elkaar horen.” Het deed de bestuurders beseffen dat ze “terug naar de bron moesten”, putten uit de geschiedenis van de streek en de bewoners daarbij betrekken. “Toen zijn we gaan werken met streekholders, mensen uit het gebied die we hebben gevraagd wat ermee moet gebeuren. Er zijn allemaal interessante sessies geweest, waar steeds mooiere ideeën uitkwamen die de onderlegger zijn geweest van het grenspark.” Zoals het in de ogen van Mulder “briljante idee” de klei niet af te voeren maar er een grote terp van te maken.

Aanvankelijk stonden de Belgen en de Nederlanders in het gebied met de ruggen naar elkaar, vertelt de burgemeester. Maar door met elkaar in contact te komen, groeiden ze naar elkaar toe. “Ik weet nog dat we een excursie met een bus hadden en er een Belgische fruitboer een verhaal kwam vertellen”, herinnert hij zich. “Van generatie op generatie had zijn familie een fruitboomgaard gehad. Hij vertelde hoe met ieder fruitboompje dat uit de grond getrokken werd een stukje van zijn historie verdween. Hij vertelde het zo intens dat ik het gevoel had dat ik bij de tandarts zat en er zonder verdoving een kies werd getrokken.”

Door elkaars pijn te voelen en intenties te peilen, maar vooral door samen plannen te bedenken voor de streek, vonden de noorder- en zuiderburen elkaar. “Dat vind ik een van de mooiste dingen die we met het grenspark hebben kunnen bereiken”, zegt Mulder trots. “Ze zeiden: dit is ons gebied en toen viel de grens weg.”

www.grenspark-groot-saeftinghe.eu

Tomas Vanheste

Het noorden kwijt en iedereen las eroverheen behalve deze als altijd oplettende lezer. Dank daarvoor!

JefVanStaeyen

"Het plangebied omvat ongeveer 18.000 hectare tussen in het noorden de Schelde, in het zuiden de expresweg van Antwerpen naar Zelzate, in het oosten het Nederlandse vestingstadje Hulst en in het westen Doel", lees ik.
"In het oosten Hulst en in het westen Doel", dat moet men me eens uitleggen.

Aanmelden

Registreer je of meld je aan om een artikel te lezen of te kopen.

Sorry

Je bezoekt deze website via een openbaar account.
Je kunt alle artikelen lezen, maar geen producten kopen.

Belangrijk om weten


Bij aankoop van een abonnement geef je toestemming voor een automatische herabonnering. Je kunt dit op elk moment stopzetten door contact op te nemen met philippe.vanwalleghem@onserfdeel.be.